Η Καθαρά Δευτέρα βρίσκεται στο όριο δύο κόσμων: του εορταστικού κύκλου της Αποκριάς και της ασκητικής πορείας της Μεγάλης Σαρακοστής. Η ιστορία της δεν είναι ιστορία «μυστικών συνεχειών», αλλά τεκμηριωμένων μετασχηματισμών μέσα στον χρόνο. Από τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες έως τη σύγχρονη Ελλάδα, η ημέρα αυτή εξελίχθηκε σε σταθερό σημείο του ετήσιου θρησκευτικού και κοινωνικού κύκλου.
Η γένεση της Μεγάλης Σαρακοστής (2ος–4ος αι.)
Οι πρώτες μαρτυρίες για προπασχάλια νηστεία εμφανίζονται ήδη από τον 2ο αιώνα. Η διάρκειά της δεν ήταν αρχικά ενιαία: σε ορισμένες περιοχές διαρκούσε λίγες ημέρες, αλλού περισσότερες.
Advertisment
Κατά τον 4ο αιώνα, μετά τη νομιμοποίηση του Χριστιανισμού στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, η σαρανταήμερη νηστεία σταθεροποιείται λειτουργικά, σε αναφορά προς τη νηστεία του Χριστού στην έρημο.
Στην ανατολική εκκλησιαστική παράδοση, η πρώτη ημέρα της νηστείας τοποθετήθηκε Δευτέρα, επειδή οι Κυριακές δεν θεωρούνταν ημέρες αυστηρής νηστείας. Έτσι διαμορφώθηκε η αρχή αυτού που σήμερα ονομάζουμε Καθαρά Δευτέρα, στο πλαίσιο της Ανατολικής Ορθόδοξης Εκκλησίας.
Βυζαντινή διαμόρφωση (4ος–15ος αι.)
Κατά τη βυζαντινή περίοδο:
Advertisment
- Καθιερώθηκε πλήρως η λειτουργική δομή της Μεγάλης Τεσσαρακοστής.
- Το Τριώδιο αποτέλεσε το βασικό λειτουργικό βιβλίο της περιόδου.
- Η νηστεία ορίστηκε με σαφή διατροφικά όρια (αποχή από κρέας, γαλακτοκομικά και, κατά κανόνα, ψάρια).
Η ονομασία «Καθαρά Δευτέρα» ως λαϊκός όρος τεκμηριώνεται μεταγενέστερα, όμως η έννοια της πνευματικής «καθάρσεως» αποτελεί βασικό θεολογικό στοιχείο της περιόδου ήδη από τα πατερικά κείμενα.
Σύγκριση με αρχαίες εαρινές γιορτές
Την ίδια εποχή του έτους, στην αρχαία Αθήνα τελούνταν τα Ανθεστήρια (Φεβρουάριος–Μάρτιος) και αργότερα τα Μεγάλα Διονύσια (Μάρτιος–Απρίλιος).
Χαρακτηριστικά τους:
- Σύνδεση με την έλευση της άνοιξης.
- Δημόσιες πομπές και συλλογική συμμετοχή.
- Στοιχεία προσωρινής ανατροπής ή εορταστικής υπερβολής.
Δεν υπάρχουν ιστορικές πηγές που να αποδεικνύουν άμεση θεσμική συνέχεια μεταξύ αυτών των αρχαίων γιορτών και της Καθαράς Δευτέρας. Η Μεγάλη Τεσσαρακοστή διαμορφώθηκε στο χριστιανικό θεολογικό πλαίσιο της ύστερης αρχαιότητας.
Ωστόσο, καταγράφεται χρονική σύμπτωση στο μεταίχμιο χειμώνα–άνοιξης και κοινός χαρακτήρας συλλογικής τελετουργίας.
Οθωμανική και νεότερη περίοδος
Κατά την οθωμανική περίοδο, η τήρηση της νηστείας αποτέλεσε στοιχείο θρησκευτικής ταυτότητας των ορθόδοξων κοινοτήτων.
Το έθιμο της υπαίθριας εξόδου («κούλουμα») και το πέταγμα χαρταετού καταγράφονται σε λαογραφικές πηγές του 19ου αιώνα. Η λαγάνα ως άζυμος άρτος της ημέρας τεκμηριώνεται επίσης σε νεότερες πηγές.
Μετά την ίδρυση του ελληνικού κράτους, η Καθαρά Δευτέρα καθιερώθηκε ως δημόσια αργία. Κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και τον Ελληνικό Εμφύλιο, οι εκκλησιαστικές τελετές τελούνταν όπου οι συνθήκες το επέτρεπαν.
Η σύγχρονη μορφή
Σήμερα, η Καθαρά Δευτέρα:
- Παραμένει επίσημη αργία στην Ελλάδα και στην Κύπρο.
- Συνδυάζει λειτουργική συμμετοχή και λαϊκά έθιμα.
- Αποτελεί την έναρξη της αυστηρής νηστείας για όσους τηρούν το εκκλησιαστικό τυπικό.
Η διπλή της φύση — λειτουργική και κοινωνική — είναι αποτέλεσμα ιστορικής εξέλιξης και όχι στιγμιαίας δημιουργίας.
Η Καθαρά Δευτέρα αποτελεί χριστιανικό θεσμό που διαμορφώθηκε μεταξύ 2ου και 4ου αιώνα και σταθεροποιήθηκε στο Βυζάντιο.
Η χρονική της σύμπτωση με αρχαίες εαρινές τελετουργίες αποτυπώνει μια ευρύτερη ιστορική σταθερά: οι προνεωτερικές κοινωνίες οργανώνουν το ετήσιο ημερολόγιό τους γύρω από τις μεταβολές του φυσικού κύκλου και ιδιαίτερα γύρω από τις ισημερίες και τα ηλιοστάσια. Η ιστορική τεκμηρίωση δείχνει εξέλιξη, προσαρμογή, ενσωμάτωση λαϊκών στοιχείων κι όχι αδιάσπαστη γραμμική συνέχεια.
Βιβλιογραφία
- Eusebius of Caesarea, Ecclesiastical History (4ος αι.)
- Athanasius of Alexandria, Festal Letters (4ος αι.)
- Robert Taft, The Liturgy of the Hours in East and West (1986).
- Andrew Louth, Greek East and Latin West (2007).
- Peter Brown, The Rise of Western Christendom (2013).
- Walter Burkert, Greek Religion (1985).
- Simon Price, Religions of the Ancient Greeks (1999).
- Μιχαήλ Χουρμούζιος, μελέτες για το Τριώδιο (βυζαντινή λειτουργική παράδοση).
- Λαογραφικές καταγραφές του 19ου αιώνα για τα «κούλουμα» και τα εαρινά έθιμα στην Ελλάδα.
