Η αρχή μιας νέας δραστηριότητας συνοδεύεται συνήθως από έντονο ενθουσιασμό. Ένα νέο βιβλίο, ένα πρόγραμμα άσκησης, η εκμάθηση μιας γλώσσας ή ένα δημιουργικό σχέδιο προκαλούν μια αίσθηση ανανέωσης. Η σκέψη της νέας εμπειρίας ενεργοποιεί την περιέργεια και δημιουργεί την εντύπωση ότι κάτι ενδιαφέρον ξεκινά.
Λίγο αργότερα όμως, το αρχικό ενδιαφέρον μειώνεται. Η δραστηριότητα που στην αρχή φαινόταν συναρπαστική αρχίζει να μοιάζει πιο απαιτητική ή πιο συνηθισμένη. Το φαινόμενο εμφανίζεται τόσο συχνά ώστε αποτελεί αντικείμενο μελέτης στην ψυχολογία της μάθησης και του κινήτρου.
Advertisment
Μια από τις έννοιες που περιγράφουν αυτή τη διαδικασία είναι το learning curve of enthusiasm – η καμπύλη ενθουσιασμού κατά τη διάρκεια μιας νέας δραστηριότητας. Η έννοια αυτή δείχνει ότι ο ενθουσιασμός δεν παραμένει σταθερός. Ακολουθεί μια πορεία που ξεκινά με έντονο ενδιαφέρον, περνά από φάσεις προσαρμογής και σταδιακά μετατρέπεται σε κάτι πιο σταθερό – τη συνήθεια και την ουσιαστική εμπλοκή.
Η γοητεία του νέου
Η αρχή κάθε νέας δραστηριότητας διαθέτει μια ιδιαίτερη ποιότητα, καθώς το νέο δημιουργεί αίσθηση ανακάλυψης. Η προοπτική μιας διαφορετικής εμπειρίας κινητοποιεί την προσοχή και καλλιεργεί προσδοκίες για όσα πρόκειται να συμβούν.
Σε αυτή τη φάση, μεγάλο μέρος του ενθουσιασμού προέρχεται από τη φαντασία της εμπειρίας. Οι άνθρωποι σχηματίζουν εικόνες για το αποτέλεσμα που επιθυμούν να πετύχουν: τη βελτίωση μιας δεξιότητας, τη χαρά της δημιουργίας ή την ικανοποίηση μιας νέας κατάκτησης.
Advertisment
Η προσδοκία αυτή συχνά διαθέτει μεγαλύτερη ένταση από την ίδια την εμπειρία. Η ψυχολογία της περιέργειας δείχνει ότι η προσμονή της γνώσης ή της επιτυχίας δημιουργεί έντονο ενδιαφέρον και κινητοποιεί τη δράση. Σε αυτή τη φάση η δραστηριότητα μοιάζει γεμάτη δυνατότητες.
Το πρώτο στάδιο της καμπύλης ενθουσιασμού χαρακτηρίζεται λοιπόν από υψηλή προσδοκία και ισχυρό ενδιαφέρον.
Η φάση της ανακάλυψης
Αμέσως μετά την αρχή ακολουθεί μια περίοδος εξερεύνησης. Ο άνθρωπος δοκιμάζει τη δραστηριότητα, ανακαλύπτει τα πρώτα στοιχεία της και αποκτά μια αρχική εμπειρία.
Ένα παράδειγμα εμφανίζεται στην εκμάθηση μιας νέας γλώσσας. Τα πρώτα μαθήματα φέρνουν γρήγορη πρόοδο: νέες λέξεις, απλές φράσεις, βασικές δομές. Η αίσθηση εξέλιξης ενισχύει το ενδιαφέρον.
Παρόμοια εμπειρία εμφανίζεται σε πολλές δραστηριότητες:
- τα πρώτα στάδια ενός προγράμματος άσκησης
- οι πρώτες σελίδες ενός νέου βιβλίου
- τα πρώτα πειράματα σε ένα δημιουργικό χόμπι.
Σε αυτή τη φάση η δραστηριότητα διατηρεί τη φρεσκάδα της. Το ενδιαφέρον παραμένει υψηλό, επειδή η πρόοδος φαίνεται άμεση και ορατή.
Η σύγκρουση προσδοκιών και πραγματικότητας
Σε κάποιο σημείο όμως εμφανίζεται μια σημαντική αλλαγή. Μαζί με τις ευχάριστες πλευρές εμφανίζονται και τα πιο απαιτητικά στοιχεία της δραστηριότητας. Σε αυτό ακριβώς το σημείο εμφανίζεται μια απόσταση ανάμεσα στην προσδοκία και στην εμπειρία.
Όταν ξεκινά μια νέα δραστηριότητα, το μυαλό δημιουργεί μια ιδεατή εικόνα της. Η εικόνα αυτή εστιάζει στα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία – την ευχαρίστηση της εμπειρίας ή την ικανοποίηση του αποτελέσματος. Η πραγματική εμπειρία όμως περιλαμβάνει και άλλες πτυχές, όπως επανάληψη, εξάσκηση, μικρά βήματα προόδου.
Η ψυχολογία περιγράφει αυτή τη διαδικασία μέσα από την έννοια του affective forecasting – την προσπάθεια να προβλεφθεί το συναίσθημα μιας μελλοντικής εμπειρίας. Οι άνθρωποι συχνά εκτιμούν ότι μια δραστηριότητα θα προκαλέσει μεγαλύτερη και πιο σταθερή ικανοποίηση από όση τελικά προσφέρει.
Όταν η πραγματική εμπειρία αποκτά διαφορετικό ρυθμό από αυτόν που είχε φανταστεί κανείς, ο αρχικός ενθουσιασμός μειώνεται. Η δραστηριότητα παύει να είναι μια ελκυστική ιδέα και μετατρέπεται σε μια πραγματική διαδικασία. Τότε είναι που οι περισσότεροι άνθρωποι εγκαταλείπουν την προσπάθεια.
Αυτή η στιγμή λειτουργεί σαν σημείο καμπής στην καμπύλη ενθουσιασμού.
Η φάση της προσαρμογής
Μετά τη σύγκρουση προσδοκίας και εμπειρίας ακολουθεί μια περίοδος προσαρμογής. Η δραστηριότητα χάνει την ένταση της αρχικής ανακάλυψης και αποκτά έναν πιο σταθερό χαρακτήρα.
Η ψυχολογία περιγράφει αυτή τη διαδικασία ως προσαρμογή στα ερεθίσματα. Οι άνθρωποι συνηθίζουν σχετικά γρήγορα ό,τι κάποτε φαινόταν καινούριο. Η επανάληψη μετατρέπει το αρχικά εντυπωσιακό σε κάτι οικείο.
Το φαινόμενο εμφανίζεται σε πολλές πλευρές της καθημερινότητας:
- ένα νέο αντικείμενο που σύντομα ενσωματώνεται στη ρουτίνα
- ένα νέο περιβάλλον εργασίας που σταδιακά γίνεται γνώριμο
- μια δραστηριότητα που μετατρέπεται σε μέρος της εβδομαδιαίας συνήθειας.
Σε αυτή τη φάση ο ενθουσιασμός μετασχηματίζεται. Η δραστηριότητα παύει να βασίζεται στην ένταση του καινούριου και αρχίζει να στηρίζεται στη συνήθεια και στη σταθερότητα.
Από το ενδιαφέρον στην εμπλοκή
Το τελευταίο στάδιο της καμπύλης ενθουσιασμού αφορά τη βαθύτερη εμπλοκή με τη δραστηριότητα. Σε αυτή τη φάση το ενδιαφέρον δεν βασίζεται πλέον στην γοητεία της αρχής.
Δημιουργείται μια διαφορετική σχέση με τη δραστηριότητα κι η εξοικείωση επιτρέπει μεγαλύτερη κατανόηση και πιο ουσιαστική πρόοδο.
Ένα άτομο που συνεχίζει να ασχολείται με μια δραστηριότητα πέρα από τα πρώτα στάδια ανακαλύπτει σταδιακά νέες πτυχές της. Η επανάληψη οδηγεί σε δεξιότητα, και η δεξιότητα δημιουργεί πιο βαθιά μορφή ικανοποίησης.
Σε αυτό το στάδιο η δραστηριότητα μετατρέπεται σε μέρος της προσωπικής εμπειρίας.
Η σημασία της καμπύλης ενθουσιασμού
Η κατανόηση της καμπύλης ενθουσιασμού προσφέρει μια διαφορετική οπτική για τις αλλαγές στο ενδιαφέρον.
Ο ενθουσιασμός της αρχής αποτελεί μια από τις πιο χαρακτηριστικές πλευρές της ανθρώπινης εμπειρίας, καθώς το νέο προκαλεί περιέργεια και κινητοποιεί την προσπάθεια.
Η πορεία όμως μιας δραστηριότητας δεν περιορίζεται σε αυτή τη φάση. Το ενδιαφέρον μεταβάλλεται με τον χρόνο, και από την ένταση της ανακάλυψης οδηγεί στη σταθερότητα της συνήθειας.
Ο ενθουσιασμός ανοίγει την πόρτα μιας νέας εμπειρίας· η επιμονή είναι εκείνη που επιτρέπει να την κατακτήσουμε.
Πηγές
- Clark, R. E. (1983). Reconsidering research on learning from media. Review of Educational Research.
- Hidi, S., & Renninger, K. (2006). The four-phase model of interest development. Educational Psychologist.
- Kahneman, D. (2011). Thinking, Fast and Slow.
- Loewenstein, G. (1994). The psychology of curiosity: A review and reinterpretation. Psychological Bulletin.
- Wood, W., & Neal, D. (2007). A new look at habits and the habit–goal interface. Psychological Review.
