Η ανθρώπινη ζωή διαμορφώνεται σε μεγάλο βαθμό από τις επιθυμίες. Από μικρές καθημερινές προτιμήσεις μέχρι μεγάλες φιλοδοξίες, οι άνθρωποι κινούνται προς κάτι που θέλουν να αποκτήσουν, να ζήσουν ή να κατακτήσουν.
Η επιθυμία μπορεί να αφορά ένα αντικείμενο, μια εμπειρία, μια σχέση ή μια μορφή αναγνώρισης. Μπορεί επίσης να αφορά πιο αφηρημένους στόχους: γνώση, δημιουργία, πρόοδο, αυτοπραγμάτωση. Σε κάθε περίπτωση λειτουργεί ως μια από τις βασικές κινητήριες δυνάμεις της ανθρώπινης συμπεριφοράς.
Advertisment
Χωρίς επιθυμία, η δράση θα ήταν περιορισμένη. Η επιθυμία ανοίγει την προοπτική μιας αλλαγής και δημιουργεί την ώθηση προς το μέλλον.
Ανακύπτει όμως ένα ενδιαφέρον ερώτημα: πώς γεννιέται μια επιθυμία;
Η γέννηση της επιθυμίας
Η επιθυμία σπάνια εμφανίζεται τυχαία. Συνήθως προκύπτει από έναν συνδυασμό εμπειριών, αντιλήψεων και συγκρίσεων.
Advertisment
Ένας πρώτος παράγοντας είναι η αντίληψη της έλλειψης. Όταν ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται ότι κάτι απουσιάζει από τη ζωή του, δημιουργείται μια εσωτερική κίνηση προς την κατεύθυνση της κάλυψης αυτού του κενού. Η έλλειψη μπορεί να είναι υλική, συναισθηματική ή συμβολική. Στην τελευταία περίπτωση δεν αφορά απαραίτητα κάτι πρακτικά αναγκαίο, αλλά κάτι που έχει αξία ως σύμβολο: αναγνώριση, κύρος, κοινωνική θέση ή αίσθηση νοήματος.
Ένας δεύτερος παράγοντας είναι η σύγκριση με τους άλλους. Οι επιθυμίες συχνά γεννιούνται μέσα από την κοινωνική εμπειρία. Οι άνθρωποι παρατηρούν τι έχουν ή τι επιδιώκουν οι άλλοι και σχηματίζουν αντίστοιχες επιθυμίες. Η κοινωνική ζωή αποτελεί έτσι ένα περιβάλλον μέσα στο οποίο διαμορφώνονται πολλές προσωπικές επιδιώξεις.
Ένας τρίτος παράγοντας είναι η φαντασία. Ο άνθρωπος διαθέτει την ικανότητα να φαντάζεται εμπειρίες που δεν έχει ακόμη ζήσει. Μέσα από αυτή τη διαδικασία μπορούν να δημιουργηθούν επιθυμίες πριν ακόμη εμφανιστεί μια πραγματική ανάγκη. Η σκέψη ενός ταξιδιού, μιας δημιουργικής δραστηριότητας ή μιας μελλοντικής επιτυχίας μπορεί από μόνη της να γεννήσει την επιθυμία να πραγματοποιηθεί.
Η ένταση της προσδοκίας
Ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της επιθυμίας είναι ότι η προσδοκία συχνά έχει μεγαλύτερη ένταση από την ίδια την εμπειρία.
Η σκέψη μιας μελλοντικής κατάστασης μπορεί να προκαλέσει έντονο ενδιαφέρον και ενέργεια. Η αναμονή ενός γεγονότος, η προετοιμασία για έναν στόχο ή η φαντασία μιας επιτυχίας δημιουργούν ένα ψυχολογικό φορτίο που κινητοποιεί τη δράση.
Παραδείγματα αυτού του φαινομένου εμφανίζονται συχνά στην καθημερινότητα. Η προσμονή ενός ταξιδιού συνοδεύεται από φαντασίες και σχέδια που πολλές φορές διαρκούν περισσότερο από την ίδια την εμπειρία του ταξιδιού. Παρόμοια ένταση μπορεί να εμφανιστεί πριν από μια σημαντική αλλαγή ή πριν από την επίτευξη ενός στόχου.
Οι άνθρωποι προσπαθούν συχνά να προβλέψουν πώς θα αισθανθούν στο μέλλον. Αυτή η διαδικασία, γνωστή ως affective forecasting, οδηγεί σε υπερεκτίμηση της διάρκειας ή της έντασης των μελλοντικών συναισθημάτων.
Με άλλα λόγια, η προσδοκία μιας επιθυμίας μπορεί να δημιουργήσει μια ιδιαίτερα ισχυρή εμπειρία πριν ακόμη εμφανιστεί το αποτέλεσμα.
Τι συμβαίνει όταν μια επιθυμία ικανοποιείται
Όταν μια επιθυμία ικανοποιείται ακολουθεί συνήθως μια περίοδος ευχαρίστησης. Η επίτευξη ενός στόχου, η απόκτηση ενός αντικειμένου ή η πραγματοποίηση μιας εμπειρίας δημιουργεί μια αίσθηση ολοκλήρωσης.
Η εμπειρία αυτή όμως δεν παραμένει σταθερή για μεγάλο χρονικό διάστημα. Οι άνθρωποι τείνουν να προσαρμόζονται σχετικά γρήγορα στις νέες καταστάσεις. Αυτό που κάποτε φαινόταν ιδιαίτερα επιθυμητό γίνεται σταδιακά μέρος της καθημερινότητας.
Η ψυχολογία περιγράφει αυτή τη διαδικασία ως προσαρμογή στην ευχαρίστηση. Μετά από μια περίοδο εξοικείωσης, η ένταση της ικανοποίησης μειώνεται και εμφανίζονται νέες επιθυμίες.
Έτσι δημιουργείται ένας κύκλος που βλέπουμε συχνά στην ανθρώπινη εμπειρία:
επιθυμία → ικανοποίηση → νέα επιθυμία
Ο κύκλος αυτός, αποτελεί μέρος της δυναμικής που διατηρεί την ανθρώπινη δραστηριότητα σε κίνηση.
Η επιθυμία ως δημιουργική δύναμη
Παρά τις εντάσεις που μπορεί να δημιουργεί, η επιθυμία αποτελεί μια ισχυρή δημιουργική δύναμη.
Πολλές από τις σημαντικές ανθρώπινες δραστηριότητες προκύπτουν από την επιθυμία για κάτι περισσότερο: μεγαλύτερη γνώση, καλύτερες συνθήκες ζωής, νέες μορφές έκφρασης. Η φιλοδοξία, η καινοτομία και η δημιουργία συνδέονται στενά με την επιθυμία για εξέλιξη.
Η ιστορία της επιστήμης, της τέχνης και της τεχνολογίας δείχνει ότι σημαντικές ανακαλύψεις προέρχονται από αυτή την τάση να αναζητά κάτι πέρα από τα υπάρχοντα. Έτσι, η επιθυμία λειτουργεί ως κινητήρια δύναμη για δημιουργία και πρόοδο.
Από τις πιο απλές καθημερινές επιλογές μέχρι τις μεγαλύτερες φιλοδοξίες, μεγάλο μέρος της ανθρώπινης δράσης ξεκινά από την εμφάνιση μιας επιθυμίας.
Η πορεία της περιλαμβάνει την προσδοκία, την εμπειρία της ικανοποίησης και την εμφάνιση νέων στόχων. Και μέσα από αυτή τη διαδικασία η ανθρώπινη ζωή διατηρεί τη δυναμική της.
«Η επιθυμία είναι η αρχή κάθε ανθρώπινου έργου.» — Bertrand Russell
Πηγές
- Loewenstein, G. (1994). The psychology of curiosity: A review and reinterpretation. Psychological Bulletin.
- Kahneman, D. (2011). Thinking, Fast and Slow.
- Schwartz, B. (2004). The Paradox of Choice.
- Frankl, V. (1959). Man’s Search for Meaning.
