Κάπου ανάμεσα στα σαράντα και τα πενήντα, εμφανίζεται μια μετατόπιση που δύσκολα αποδίδεται με λέξεις. Δεν υπάρχει απαραίτητα κάποιο γεγονός που να την πυροδοτεί, ούτε κάποια εξωτερική αλλαγή που να την εξηγεί. Και όμως, κάτι διαφοροποιείται ουσιαστικά στον τρόπο με τον οποίο βιώνεται η ζωή. Όχι τόσο στο τι συμβαίνει, όσο στο πώς ερμηνεύεται αυτό που συμβαίνει.
Το πιο εύκολο είναι να ονομαστεί «κρίση». Η πιο ακριβής όμως εξήγηση είναι άλλη. Πρόκειται για τη στιγμή που αρχίζουν να υποχωρούν οι εσωτερικές αφηγήσεις που μέχρι τότε έδιναν συνοχή και ελαστικότητα στην εμπειρία. Δεν αλλάζει μόνο η ζωή· αλλάζει το πλαίσιο μέσα στο οποίο γίνεται κατανοητή.
Advertisment
Με αυτή την έννοια, η μέση ηλικία είναι η φάση όπου καταρρέουν οι μύθοι που έκαναν τη ζωή να φαίνεται πιο ανοιχτή, πιο διαχειρίσιμη και σε έναν βαθμό, πιο ευνοϊκή απ’ όσο είναι.
1. Ο μύθος του απεριόριστου χρόνου
Για μεγάλο μέρος της ζωής μας, ο χρόνος δεν βιώνεται ως περιορισμός αλλά ως απόθεμα. Είναι μια σιωπηλή υπόσχεση ότι υπάρχει περιθώριο για αλλαγή, διόρθωση, επανεκκίνηση. Η σκέψη ότι «υπάρχει χρόνος» λειτουργεί σαν ένα υπόστρωμα πάνω στο οποίο λαμβάνονται αποφάσεις χωρίς ιδιαίτερη πίεση.
Αυτή η αίσθηση δεν εξαφανίζεται απότομα. Εκείνο που αλλάζει είναι η αξιοπιστία της. Ο χρόνος παύει να λειτουργεί ως ανοιχτό πεδίο και αρχίζει να αποκτά όρια που δεν μπορούν να αγνοηθούν με την ίδια ευκολία. Οι επιλογές που πριν μπορούσαν να μετατεθούν, λιγοστεύουν.
Advertisment
Η ιδέα ότι όλα μπορούν να συμβούν κάποια στιγμή στο μέλλον χάνει τη δύναμή της. Και μαζί της χάνει τη δύναμή της και μια ολόκληρη στάση απέναντι στη ζωή.
2. Ο μύθος του «δυνητικού εαυτού»
Στα πρώτα στάδια της ενήλικης ζωής, ο άνθρωπος συνυπάρχει με πολλές εκδοχές του εαυτού του. Δεν είναι μόνο αυτό που είναι, αλλά και αυτό που θα μπορούσε να γίνει. Αυτές οι πιθανές εκδοχές λειτουργούν ως ένα πεδίο ανοιχτών δυνατοτήτων που προσδίδει ευελιξία και ελπίδα.
Με την πάροδο του χρόνου όμως, αυτές οι εκδοχές σταδιακά υποχωρούν μπροστά στην πραγματική πορεία. Η ζωή αποκτά μορφή μέσα από τις επιλογές που έχουν ήδη γίνει και οι εναλλακτικές εκδοχές παύουν να συνυπάρχουν με τον ίδιο τρόπο.
Αυτό που αλλάζει δεν είναι μόνο οι δυνατότητες, αλλά και ο τρόπος που βιώνονται. Καθώς η συνύπαρξη πολλών ταυτοτήτων δίνει τη θέση της σε μια πιο συγκεκριμένη αφήγηση, δημιουργείται η αίσθηση ότι κάτι περιορίζεται.
3. Ο μύθος της ιδιαίτερης ζωής
Σχεδόν κάθε άνθρωπος φέρει μια σιωπηλή πεποίθηση ότι η ζωή του θα αποκτήσει μια μορφή που θα ξεχωρίζει. Αυτό δεν εκφράζεται απαραίτητα ως φιλοδοξία ή μεγαλοπρέπεια. Μπορεί να είναι πιο διακριτικό, αλλά παραμένει σταθερό: η αίσθηση ότι η προσωπική πορεία θα έχει μια ιδιαιτερότητα.
Με τον χρόνο, η ζωή αποκτά πιο καθορισμένα χαρακτηριστικά. Οι συνθήκες, οι επιλογές και οι περιορισμοί δημιουργούν ένα πλαίσιο που μοιάζει περισσότερο με συνέχεια του κανόνα, παρά με εξαίρεση. Η «ιδιαιτερότητα» τότε μετατοπίζεται από το επίπεδο των προσδοκιών στο επίπεδο της ερμηνείας.
Η ζωή δεν γίνεται λιγότερο σημαντική. Αυτό που αλλάζει είναι η ιδέα ότι θα διαφοροποιηθεί ριζικά από ένα ευρύτερο μοτίβο. Και αυτή η μετατόπιση επηρεάζει βαθιά τον τρόπο με τον οποίο αξιολογείται η εμπειρία.
4. Ο μύθος ότι οι επιλογές δεν κοστίζουν
Κάθε επιλογή συνεπάγεται έναν αποκλεισμό. Ωστόσο, για μεγάλο χρονικό διάστημα, αυτός ο αποκλεισμός παραμένει αφηρημένος. Οι εναλλακτικές πορείες υπάρχουν ως ιδέες κι όχι ως πραγματικές απώλειες.
Στη μέση ηλικία, αυτή η αφηρημένη διάσταση αρχίζει να γίνεται πιο συγκεκριμένη. Οι επιλογές που έγιναν, αποκτούν ορατό αποτέλεσμα και μαζί τους γίνεται πιο εμφανές τι δεν επιλέχθηκε. Οι «άλλες ζωές» παύουν να είναι αφηρημένες πιθανότητες και μετατρέπονται σε συγκεκριμένες εκδοχές με τις οποίες συγκρίνεται αναπόφευκτα η ζωή που έχεις.
Αυτό σημαίνει ότι το κόστος κάθε επιλογής παύει να είναι θεωρητικό κι αρχίζει να φαίνεται καθαρά μέσα από όσα δεν έγιναν. Και μπορεί η ελευθερία να μην χάνεται, περιορίζεται όμως στις επιλογές που απομένουν πραγματικά διαθέσιμες.
Η ζωή μετά τους μύθους
Όταν οι παραπάνω μύθοι υποχωρούν, η εμπειρία της ζωής αλλάζει. Δεν διαθέτει πια την προηγούμενη πλαστικότητα κι οι ερμηνείες που επέτρεπαν αναβολές, επαναπροσδιορισμούς και εναλλακτικά σενάρια περιορίζονται.
Αυτό που απομένει είναι μια μορφή επαφής με τη ζωή χωρίς τα φίλτρα που την καθιστούσαν πιο ανοιχτή από όσο πραγματικά είναι. Οι επιλογές αποκτούν μεγαλύτερη σημασία, γιατί μειώνεται η δυνατότητα να αγνοηθούν οι συνέπειές τους.
Η λεγόμενη «κρίση μέσης ηλικίας» μπορεί να ιδωθεί μέσα από αυτό το πρίσμα. Όχι ως κατάρρευση της ζωής, αλλά ως κατάρρευση των αφηγήσεων που την πλαισίωναν. Και αυτή η διαδικασία, όσο απαιτητική κι αν είναι, δεν στερεί τη ζωή από αξία. Τη φέρνει πιο κοντά σε αυτό που είναι, χωρίς τους μύθους που τη συνόδευαν.
Για χρόνια πιστεύουμε ότι ο χρόνος είναι απόθεμα· στη μέση της ζωής καταλαβαίνουμε ότι είναι όριο.
Πηγές
- Erikson, E. H. (1950). Childhood and Society.
- Carstensen, L. L. (2006). The influence of a sense of time on human development. Science.
- Roese, N. J. (1997). Counterfactual thinking. Psychological Bulletin.
- McAdams, D. P. (2001). The psychology of life stories. Review of General Psychology.
