Ο εσωτερικός μας διάλογος: Το πιο κρίσιμο «κοινό» της ζωής μας

Αν μιλούσες στους άλλους όπως μιλάς στον εαυτό σου, θα είχες φίλους;

Υπάρχει μία φωνή που μας ακολουθεί σε κάθε μας βήμα. Μιλά σιωπηλά όταν ξυπνάμε, σχολιάζει όταν κοιταζόμαστε στον καθρέφτη, παρεμβαίνει όταν κάνουμε λάθος και επιμένει όταν κάτι πάει καλά — ή όταν δεν πάει. Αυτή η φωνή δεν είναι άλλη από τον εσωτερικό μας διάλογο.

Advertisment

Είναι η πιο συχνή, πιο προσωπική και πιο επίμονη συνομιλία της ζωής μας. Και συχνά είναι και η πιο σκληρή, η πιο αυστηρή και η πιο απαιτητική. Ο τρόπος που μας μιλάμε διαμορφώνει τον τρόπο που υπάρχουμε. Και αυτό το «κοινό» δεν είναι παθητικός ακροατής — είναι το φίλτρο μέσα από το οποίο ερμηνεύουμε τον εαυτό μας και τον κόσμο.

Τι είναι ο εσωτερικός διάλογος;

Ο εσωτερικός διάλογος είναι η διαρκής συνομιλία που έχουμε με τον εαυτό μας. Είναι η «σκέψη με ήχο», ακόμη κι αν δεν ακούγεται προς τα έξω. Δεν πρόκειται μόνο για πληροφορίες ή δεδομένα — είναι το πρίσμα μέσω του οποίου ερμηνεύουμε εμπειρίες, αποδίδουμε νόημα σε καταστάσεις και αξιολογούμε τον εαυτό μας. Επηρεάζει την αυτοεκτίμησή μας, την ψυχική ανθεκτικότητα, τις αποφάσεις μας. Παράγει συναισθήματα, ενισχύει ή αποδυναμώνει κίνητρα, ρυθμίζει την ψυχολογική μας κατάσταση.

Πολλές φορές είναι αυθόρμητος και αυτόματος, όμως η ποιότητά του εξαρτάται από:

Advertisment

• Τα εσωτερικευμένα παιδικά μηνύματα: Αν μεγαλώσαμε με επιβράβευση, κατανόηση ή αντίθετα με κριτική και υψηλές απαιτήσεις, τότε η φωνή μέσα μας αντανακλά αυτή την παιδική εμπειρία.
• Το πολιτισμικό πλαίσιο: Μηνύματα όπως «πρέπει να πετύχεις», «η αποτυχία είναι αδυναμία» επηρεάζουν τον τρόπο που ερμηνεύουμε τα λάθη μας ή τις αδυναμίες μας.
• Τις πρώιμες σχέσεις: Οι φωνές των γονιών ή φροντιστών πολλές φορές ενσωματώνονται σε εμάς ως «αυτονόητη αλήθεια». Αν η μαμά έλεγε «να προσέχεις πάντα, δεν εμπιστεύομαι κανέναν», μπορεί να έχουμε ενσωματώσει μια φωνή φόβου που μας κρατά περιορισμένους.

Ο εσωτερικός διάλογος λοιπόν, είναι προσωπική αφήγηση. Κι όπως κάθε αφήγηση, έχει ήρωα, πλοκή, εχθρούς και στόχους. Το ερώτημα είναι: είμαστε εμείς οι αφηγητές ή απλώς επαναλαμβάνουμε ξένες φωνές;

Είδη εσωτερικής φωνής

Όλοι έχουμε περισσότερες από μία εσωτερικές φωνές. Μερικές είναι υποστηρικτικές, άλλες επικριτικές, άλλες μιμούνται πρότυπα του παρελθόντος. Κάθε μία από αυτές εμφανίζεται σε διαφορετικά πλαίσια: στη δουλειά, στις σχέσεις, στις στιγμές κρίσης ή ανασφάλειας. Η επίγνωσή τους είναι απαραίτητη για να κατανοήσουμε πώς διαμορφώνεται η αυτοεικόνα μας.

Ο εσωτερικός κριτής

Είναι η φωνή της τελειοθηρίας, της αυστηρότητας, της ενοχής. Εκφράσεις όπως «Δεν αξίζεις», «Έκανες λάθος πάλι», «Θα σε καταλάβουν» προέρχονται από αυτήν. Συχνά μιλάει με λέξεις που έχουμε ακούσει από γονείς, δασκάλους ή αυστηρούς καθοδηγητές.

Αν και φαίνεται σκληρή, έχει συχνά μια παραπλανητική πρόθεση προστασίας: «Αν είμαι σκληρός μαζί σου, δεν θα αποτύχεις». Στην πραγματικότητα, υπονομεύει την ασφάλεια και δημιουργεί μόνιμη ψυχική ένταση.

Η φωνή του φόβου

Μιλά από την εμπειρία του τραύματος. Δεν επιτρέπει ρίσκα, επιμένει στο γνώριμο, προτιμά την αποφυγή. «Μην εκτεθείς», «Δεν θα σε δεχτούν», «Κάτι θα πάει στραβά». Πρόκειται για εσωτερική φωνή που διαμορφώθηκε όταν ο κόσμος έγινε απειλητικός, μέσω απόρριψης, εγκατάλειψης ή προδοσίας.

Η παρηγορητική φωνή

Αυτή η φωνή είναι συναισθηματικά ρυθμιστική. Λέει: «Είναι φυσιολογικό να δυσκολεύεσαι», «Αξίζεις φροντίδα», «Δεν είσαι μόνος σου». Εμφανίζεται όταν έχουμε δουλέψει με τον εαυτό μας ή όταν έχουμε εσωτερικεύσει ασφαλείς σχέσεις. Είναι η φωνή της αυτοσυμπόνιας.

Η αυθεντική φωνή

Είναι η φωνή που αναδύεται όταν ησυχάζουν οι άλλες. Δεν φοβάται την αλήθεια, δεν ωραιοποιεί. Είναι ξεκάθαρη, συμπονετική και διορατική. Μπορεί να λέει: «Πόνεσες, αλλά έχεις αντέξει πολύ περισσότερα» ή «Αυτό ήταν λάθος, αλλά δεν σε μειώνει ως άνθρωπο». Δεν κρίνει. Κατευθύνει.

Γνωρίζοντας ποια φωνή μάς μιλά κάθε φορά, μπορούμε να επιλέξουμε πώς θα απαντήσουμε. Κι αυτό είναι το πρώτο βήμα για την εσωτερική αυτονομία.

Όταν η φωνή γίνεται εχθρός

Η εσωτερική φωνή έχει τεράστια δύναμη — και αυτή η δύναμη μπορεί να λειτουργήσει είτε υποστηρικτικά είτε διαβρωτικά. Όταν η φωνή μέσα μας μετατρέπεται σε μόνιμη πηγή πίεσης, ενοχής ή φόβου, τότε παύει να λειτουργεί ως καθοδήγηση και γίνεται εσωτερικός δυνάστης.

Αυτή η εχθρική φωνή μπορεί να είναι ύπουλη, καλυμμένη με δήθεν λογικές σκέψεις:

• «Δεν είσαι ακόμα έτοιμος.»
• «Δεν θα τα πας καλύτερα, άρα γιατί να προσπαθήσεις;»
• «Αν δεν πετύχεις, θα εκτεθείς.»

Οι συνέπειες είναι πολλές και βαθιές:

• Χρόνια αυτοϋπονόμευση: Κάθε φορά που δοκιμάζεις κάτι καινούργιο, αυτή η φωνή σε τραβά πίσω.
• Αυτοτιμωρία: Ένα λάθος ή μια αποτυχία γίνεται αφορμή για αυστηρό εσωτερικό μαστίγωμα.
• Ανασφάλεια στις σχέσεις: Όταν πιστεύεις ότι δεν αξίζεις, φοβάσαι την απόρριψη και υπερπροσαρμόζεσαι ή αποσύρεσαι.
• Αίσθημα αποξένωσης από τον εαυτό: Δεν αναγνωρίζεις πλέον ποιος είσαι πίσω από την επίκριση.

Αυτή η εσωτερική φωνή συχνά δεν αμφισβητείται, γιατί έχει ταυτιστεί με την «αλήθεια». Όμως η αυθεντική αλήθεια δεν πληγώνει, δεν εκφοβίζει, δεν μειώνει. Αντίθετα, χτίζει, φωτίζει και προστατεύει.

Η συνειδητοποίηση αυτής της διαστρέβλωσης είναι το πρώτο βήμα για να ανακτηθεί η εσωτερική ελευθερία. Γιατί δεν είναι υποχρεωτικό να πιστεύεις κάθε φράση που σου ψιθυρίζει το μυαλό σου.

Η φωνή που κληρονομήσαμε — και πώς αλλάζει

Οι περισσότερες εσωτερικές φωνές που μας καθορίζουν δεν είναι δικές μας επιλογές. Είναι κατάλοιπα από τη σχέση με τους πρώτους μας δεσμούς: γονείς, φροντιστές, σημαντικούς ενήλικες. Αν η φωνή του πατέρα ή της μητέρας ήταν επικριτική, απορριπτική ή αδιάφορη, τότε η εσωτερική μας φωνή συχνά αναπαράγει το ίδιο ύφος, τον ίδιο τόνο, την ίδια αξιακή βάση.

Για παράδειγμα:

• Αν ως παιδί ένιωθες ότι δεν μπορούσες να κάνεις λάθη χωρίς επίπληξη, η φωνή σου λέει σήμερα: «Δεν επιτρέπεται να αποτύχεις.»
• Αν μεγάλωσες με υπερβολικές απαιτήσεις, ακούς συχνά: «Ό,τι και να κάνεις, δεν είναι αρκετό.»
• Αν έζησες παραμέληση ή αδιαφορία, ίσως ακούς: «Δεν αξίζεις προσοχή, μην ενοχλείς.»

Αυτές οι φωνές είναι απολιθώματα παλιών σχέσεων που συνεχίζουν να διαμορφώνουν το παρόν. Το γεγονός ότι εμφανίζονται αυτόματα δεν σημαίνει ότι είναι αληθινές. Είναι μαθημένες φωνές — και όπως μαθαίνονται, έτσι μπορούν και να αλλάξουν.

Πώς καλλιεργείται ένας υγιής εσωτερικός μονόλογος

1. Αυτοπαρατήρηση χωρίς ενοχή

Μην προσπαθείς να «διορθώσεις» τη φωνή. Άκουσέ την. Παρατήρησε πώς σου μιλάς όταν αποτυγχάνεις ή όταν φοβάσαι.

2. Ρώτα: Θα μιλούσα έτσι σε κάποιον που αγαπώ;

Αυτή η ερώτηση αλλάζει την κατεύθυνση. Η φροντίδα για τον άλλον, όταν την ανακατευθύνεις στον εαυτό σου, μπορεί να είναι θεραπευτική.

3. Επαναδιατύπωση με καλοσύνη

Αντί για: «Τα έκανες θάλασσα», πες: «Αυτό δεν πήγε όπως ήθελες. Τι μπορείς να μάθεις;»

4. Ενσυναισθητική γραφή ή φωνητικές δηλώσεις

Σημείωνε καθημερινά μικρά μηνύματα ενίσχυσης: «Σου αξίζει ξεκούραση», «Προσπάθησες, κι αυτό μετράει».

5. Θεραπευτική υποστήριξη

Η ψυχοθεραπεία προσφέρει χώρο να αναγνωρίσεις ποιες φωνές είναι αυθεντικές και ποιες εσωτερικευμένες. Επαναπροσδιορίζεις τον τρόπο που σχετίζεσαι με τον εαυτό σου.

Εσύ είσαι το κοινό σου

Ο εσωτερικός διάλογος δεν είναι μια απλή σκέψη που περνά. Είναι ο τρόπος που μαθαίνεις να σχετίζεσαι με εσένα. Είναι η γλώσσα μέσα από την οποία διαμορφώνεται η αυτοεικόνα σου, η αξία σου, η αίσθηση του αν είσαι ασφαλής ή εκτεθειμένος στον ίδιο σου τον εαυτό.

Γι’ αυτό και η ποιότητα αυτής της φωνής είναι θεμελιώδης. Αν σου μιλά με σκληρότητα, ο κόσμος μοιάζει επικίνδυνος. Αν σου μιλά με αποδοχή, μπορείς να τολμήσεις. Δεν έχει να κάνει με θετική σκέψη ή αισιοδοξία. Έχει να κάνει με αλήθεια με καλοσύνη.

Αν σε κάποιο σημείο της διαδρομής σου η εσωτερική φωνή έγινε υπερβολικά επικριτική ή σιωπηλή, μπορείς να την επανεκπαιδεύσεις. Να την καλλιεργήσεις. Να την μετατρέψεις από φωνή επιβίωσης σε φωνή σύνδεσης.

Γιατί τελικά, δεν υπάρχει φωνή που να ακούς περισσότερο από τη δική σου. Αν αυτή η φωνή γίνει φίλος και όχι εχθρός, αλλάζει όχι μόνο το πώς νιώθεις — αλλά και το πώς ζεις, πώς σχετίζεσαι, πώς ανήκεις στον εαυτό σου.

“Δεν είσαι οι σκέψεις σου. Είσαι αυτός που τις ακούει.” – Michael Singer

Πηγές

• Kristin Neff, Self-Compassion: The Proven Power of Being Kind to Yourself
• Tara Brach, Radical Acceptance
• Brené Brown, The Gifts of Imperfection
• Rick Hanson, Hardwiring Happiness
• Susan David, Emotional Agility