Όλοι μας έχουμε μια αίσθηση του ποιοι είμαστε. Γνωρίζουμε – ή έτσι νομίζουμε – τι θέλουμε, τι πιστεύουμε, γιατί ενεργούμε με τον τρόπο που ενεργούμε. Η πεποίθηση αυτή, ότι δηλαδή έχουμε πρόσβαση στον εσωτερικό μας κόσμο, συνιστά ένα από τα πιο διαδεδομένα ψυχολογικά φαινόμενα: την ψευδαίσθηση της αυτογνωσίας. Όμως, πόσο βαθιά βλέπουμε πραγματικά μέσα μας;
Η ψευδαίσθηση διαφάνειας: Πιστεύουμε πως ξέρουμε τι νιώθουμε
Η «ψευδαίσθηση διαφάνειας» αναφέρεται στην τάση να υπερεκτιμούμε το βαθμό στον οποίο οι σκέψεις, τα συναισθήματα και οι προθέσεις μας είναι προφανείς – τόσο για εμάς, όσο και για τους άλλους. Πιστεύουμε πως κατανοούμε τις εσωτερικές μας καταστάσεις με ακρίβεια και πως αυτές γίνονται εύκολα αντιληπτές από το περιβάλλον.
Advertisment
Όμως η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη. Ο ανθρώπινος εγκέφαλος επεξεργάζεται τεράστιες ποσότητες πληροφορίας χωρίς συνειδητή επίγνωση. Αποφάσεις που νομίζουμε ότι πήραμε λογικά, έχουν ήδη κριθεί από συναισθηματικά, κοινωνικά ή εξελικτικά φίλτρα προτού φτάσουν στην επίγνωση.
Παράδειγμα: Σε μια συζήτηση, κάποιος μπορεί να νιώσει θυμό και να τον αποδώσει στη στάση του συνομιλητή. Ωστόσο, ο θυμός μπορεί να έχει πυροδοτηθεί από άσχετους παράγοντες: ανεπαρκή ύπνο, υποσυνείδητες αναμνήσεις ή προηγούμενη ένταση. Η αφήγηση που φτιάχνουμε εκ των υστέρων – «με νευρίασε γιατί με προσέβαλε» – είναι εύλογη αλλά ενδεχομένως ελλιπής.
Οι γνωστικές προκαταλήψεις: Πώς ο εγκέφαλος εξηγεί τον εαυτό του
Ο τρόπος που σκεφτόμαστε για τον εαυτό μας επηρεάζεται από μια σειρά γνωστικών παραμορφώσεων. Πρόκειται για συστηματικά λάθη κρίσης που προκύπτουν από τις περιορισμένες δυνατότητες της προσοχής, της μνήμης και της ερμηνείας.
Advertisment
- Επιβεβαιωτική προκατάληψη: Αναζητούμε και ερμηνεύουμε πληροφορίες που συμφωνούν με τις υπάρχουσες πεποιθήσεις μας. Αν κάποιος πιστεύει ότι είναι «καλός άνθρωπος», θα εστιάζει στις πράξεις του που επιβεβαιώνουν αυτή την εικόνα και θα υποτιμά ή θα αγνοεί τις υπόλοιπες.
- Φαινόμενο ανωτερότητας (above average effect): Οι περισσότεροι άνθρωποι θεωρούν τους εαυτούς τους πάνω από το μέσο όρο σχεδόν σε κάθε τομέα – εξυπνάδα, ηθική, ικανότητες. Αυτό βοηθά την ψυχολογική ευεξία αλλά απομακρύνει από την αυτοκριτική.
- Μεταγενέστερη σοφία (hindsight bias): Όταν βλέπουμε το παρελθόν μέσα από το φίλτρο του παρόντος, νομίζουμε ότι «πάντα το ξέραμε». Αυτό δημιουργεί μια ψευδή αίσθηση ελέγχου και συνέπειας στην προσωπική μας ιστορία.
Παράδειγμα: Μετά από μια αποτυχία, μπορεί κάποιος να πει «το ήξερα ότι δεν θα πετύχει». Όμως εκείνη τη στιγμή μπορεί να πίστευε το αντίθετο. Η μνήμη προσαρμόζεται στο αποτέλεσμα, υπονομεύοντας την αυθεντική κατανόηση των κινήτρων και της εμπειρίας του.
Ο εαυτός ως αφήγηση κι όχι ως αντικειμενικό γεγονός
Η ιδέα του εαυτού δεν είναι μια στατική ουσία που αποκαλύπτεται. Είναι μια ιστορία που δημιουργείται και επανεξετάζεται διαρκώς. Η ψυχολογική θεωρία του «αφηγηματικού εαυτού» υποστηρίζει πως κάθε άνθρωπος φτιάχνει μια ερμηνευτική γραμμή για τη ζωή του – ένα είδος αυτοβιογραφίας σε εξέλιξη.
Αυτή η αφήγηση επιτρέπει την κατανόηση, την κατεύθυνση και την ψυχική συνοχή. Όμως είναι επιλεκτική. Επιλέγουμε τι να θυμόμαστε, πώς να το ερμηνεύσουμε και τι να τονίσουμε. Και αυτή η επιλογή δεν γίνεται πάντα συνειδητά.
Παράδειγμα: Κάποιος που αλλάζει καριέρα μπορεί να αφηγείται την απόφαση ως «κλήση προς τον αληθινό του εαυτό». Ίσως όμως το βασικό κίνητρο ήταν η οικονομική αστάθεια ή η πίεση του εργασιακού περιβάλλοντος. Η εκ των υστέρων αφήγηση είναι εργαλείο ενδυνάμωσης, αλλά δεν είναι απαραίτητα ακριβής.
Η δύναμη (και η παγίδα) της γλώσσας
Η γλώσσα είναι το βασικό μέσο μέσα από το οποίο δομείται η ταυτότητά μας. Όταν λέμε «είμαι εσωστρεφής» ή «είμαι τελειομανής», δεν περιγράφουμε απλώς, αλλά ορίζουμε τον εαυτό μας.
Όμως οι λέξεις απλοποιούν. Μετατρέπουν δυναμικά, πολυπαραγοντικά χαρακτηριστικά σε σταθερές κατηγορίες. Αυτό δημιουργεί μια ψευδαίσθηση σταθερότητας – ότι είμαστε πάντα έτσι, σε κάθε περίσταση.
Παράδειγμα: Ένα παιδί που χαρακτηρίζεται συχνά «ντροπαλό» θα αρχίσει να αυτοπροσδιορίζεται έτσι, ακόμη κι αν σε ορισμένα περιβάλλοντα (π.χ. με φίλους) είναι ιδιαίτερα εκφραστικό. Η ετικέτα σταθεροποιεί μια πλευρά και αγνοεί την πολυμορφία της προσωπικότητας.
Η γλώσσα είναι εργαλείο νοήματος, αλλά μπορεί και να παγιδεύει. Δίνει δομή στον εαυτό, αλλά τον καθηλώνει σε περιγραφές που μπορεί να μην εξελίσσονται μαζί του.
Το ασυνείδητο: Συνεργάτης ή σκηνοθέτης;
Η ψυχανάλυση μίλησε πρώτη για την παρουσία ενός ασυνείδητου εαυτού, γεμάτου επιθυμίες, φόβους και συγκρούσεις. Οι σύγχρονες νευροεπιστήμες επιβεβαιώνουν ότι μεγάλος όγκος αποφάσεων και συναισθημάτων προκύπτει προτού γίνει συνειδητός.
Δεν πρόκειται για έναν «σκοτεινό εχθρό» του ορθολογισμού. Το ασυνείδητο μας βοηθά να λειτουργούμε αποδοτικά: να αντιδρούμε γρήγορα, να αξιολογούμε κοινωνικές καταστάσεις, να ερμηνεύουμε πρόσωπα και προθέσεις. Όμως δεν είναι πάντα ευθυγραμμισμένο με τις δηλωμένες μας αξίες.
Παράδειγμα: Κάποιος δηλώνει πως δεν έχει προκαταλήψεις, όμως αντιδρά διαφορετικά σε ανθρώπους από διαφορετικές κοινωνικές ομάδες χωρίς να το καταλαβαίνει. Το «σώμα» και ο «νους» στέλνουν αντιφατικά σήματα. Αυτή η ασυμφωνία είναι μέρος της ανθρώπινης πολυπλοκότητας.
Η αυταπάτη της συνέπειας: Είμαστε οι ίδιοι σε όλες τις συνθήκες;
Ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά της αφήγησης του εαυτού είναι η προσδοκία συνέπειας. Θέλουμε να πιστεύουμε ότι είμαστε οι ίδιοι άνθρωποι σε κάθε περίσταση – σταθεροί, προβλέψιμοι, συνεπείς. Όμως η ψυχολογική έρευνα δείχνει πως η συμπεριφορά διαφέρει σημαντικά ανάλογα με το πλαίσιο.
Η προσωπικότητα δεν είναι άκαμπτη δομή. Αντιδρούμε διαφορετικά στο σπίτι, στη δουλειά, με φίλους, με ξένους. Οι κοινωνικοί ρόλοι, τα περιβάλλοντα και οι αλληλεπιδράσεις επηρεάζουν όχι μόνο τη συμπεριφορά μας, αλλά και την αντίληψη που έχουμε για τον εαυτό μας.
Παράδειγμα: Ένα άτομο που θεωρεί τον εαυτό του «ψύχραιμο» μπορεί να διαχειρίζεται αγχωτικές καταστάσεις στον εργασιακό χώρο με λογική, αλλά να φωνάζει και να χάνει την ψυχραιμία του στο οικογενειακό περιβάλλον. Η συνέπεια είναι επιθυμητή, αλλά όχι πάντα ρεαλιστική.
Η αυτογνωσία ως άσκηση ταπεινότητας
Η αληθινή αυτογνωσία δεν βασίζεται στην απόλυτη βεβαιότητα. Αντιθέτως, ξεκινά με την αναγνώριση του πόσα δεν γνωρίζουμε. Είναι μια πράξη ταπεινότητας και περιέργειας: μια στάση απέναντι στον εαυτό που επιτρέπει την αναθεώρηση, την αυτοπαρατήρηση και την αποδοχή της πολυπλοκότητας.
Αυτό δεν σημαίνει πως δεν μπορούμε να έχουμε καμία εικόνα για τον εαυτό μας. Σημαίνει, όμως, πως αυτή η εικόνα είναι πάντα εν μέρει αφηγηματική, μερική και εν εξελίξει. Η αυτογνωσία είναι κάτι που καλλιεργείται – δεν κατακτάται μια για πάντα.
Παράδειγμα: Ένας άνθρωπος που αναγνωρίζει την παρορμητικότητά του όχι ως «χαρακτηριστικό» αλλά ως τάση που επηρεάζεται από το περιβάλλον, μπορεί να διαχειριστεί καλύτερα τις αντιδράσεις του και να αναπτυχθεί.
Γνώθι σαυτόν – με επιφύλαξη
Ο Σωκράτης το έθεσε απλά: «Γνώθι σαυτόν». Όμως η πορεία προς την αυτογνωσία είναι γεμάτη παγίδες, φίλτρα, αφηγήσεις και γλωσσικές απλουστεύσεις. Η ψευδαίσθηση ότι ήδη ξέρουμε ποιοι είμαστε μπορεί να σταθεί εμπόδιο στο να δούμε τι πραγματικά μας κινεί, πού εξελισσόμαστε και πώς μπορούμε να γίνουμε πιο ελεύθεροι.
Η αποδοχή ότι η εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας είναι πάντα μερική μπορεί να λειτουργήσει ως αφετηρία για βαθύτερη κατανόηση, μεγαλύτερη ευελιξία και ουσιαστική προσωπική ανάπτυξη. Γιατί η αυτογνωσία δεν είναι ένας στατικός προορισμός, αλλά μια διαρκής διαδικασία εξερεύνησης, που ενισχύει τη σύνδεση με τον εαυτό μας και με τους άλλους.
«Το πιο μυστήριο πράγμα στον κόσμο είναι το ίδιο μας το μυαλό όταν προσπαθεί να κατανοήσει τον εαυτό του.» — E.O. Wilson
Βιβλιογραφία & Πηγές:
- Wilson, T. D. (2002). Strangers to Ourselves: Discovering the Adaptive Unconscious.
- Kahneman, D. (2011). Thinking, Fast and Slow.
- McAdams, D. P. (1993). The Stories We Live By: Personal Myths and the Making of the Self.
- Baumeister, R. F. (1999). The Self in Social Psychology.
- Gazzaniga, M. (2005). The Ethical Brain.
- Bloom, P. (2004). Descartes’ Baby.
- Gilbert, D. (2006). Stumbling on Happiness.
