Η έννοια της ψυχικής ανθεκτικότητας συχνά συγχέεται με την απώθηση της οδύνης. Η φράση «όλα συμβαίνουν για κάποιο λόγο» λειτουργεί περισσότερο ως σιωπητήριο παρά ως παρηγοριά. Η ψυχική αντοχή όμως δεν βρίσκεται στην αποφυγή του πόνου, αλλά στην ικανότητα να βιώνεται ο πόνος και να ενσωματώνεται ως μέρος της ανθρώπινης εμπειρίας. Η διαφορά μεταξύ αυθεντικής ανθεκτικότητας και τοξικής θετικότητας αποτελεί κρίσιμο πεδίο για τη σύγχρονη ψυχολογία και ευρύτερα για την ανθρώπινη ζωή.
Τι σημαίνει ανθεκτικότητα;
Η ψυχική ανθεκτικότητα περιγράφει την ικανότητα προσαρμογής και ανάκαμψης μετά από αντιξοότητες, απώλειες ή τραύματα. Δεν ισοδυναμεί με αδιαφορία, αποστασιοποίηση ή συναισθηματική ψυχρότητα. Ανθεκτικότητα υπάρχει όταν το άτομο κινητοποιεί εσωτερικούς και εξωτερικούς πόρους, επιτρέπει στον εαυτό του να πληγωθεί, να μάθει και να συνεχίσει. Στο νευροβιολογικό επίπεδο, η ανθεκτικότητα συνδέεται με την ευελιξία του προμετωπιαίου φλοιού, την ικανότητα ρύθμισης της αμυγδαλής και τη λειτουργική συνδεσιμότητα ανάμεσα σε συναισθηματικά και εκτελεστικά κέντρα του εγκεφάλου.
Advertisment
Η αντίληψη της ανθεκτικότητας ως δύναμης που εκδηλώνεται μόνο μέσα από «θετικές σκέψεις» χάνει την ουσία της, καθώς κάθε προσαρμογή ξεκινά από την αναγνώριση της πραγματικότητας.
Η τοξική θετικότητα ως απόρριψη της εμπειρίας
Το φαινόμενο της τοξικής θετικότητας αναφέρεται στην υπερβολική έμφαση στη θετική σκέψη, συχνά εις βάρος της αυθεντικής συναισθηματικής διεργασίας. Εκφράσεις όπως «κοίτα τη φωτεινή πλευρά», «υπάρχουν και χειρότερα», «σκέψου θετικά» μπορεί να ακουστούν παρήγορες, όμως υπονομεύουν τη συναισθηματική εγκυρότητα.
Αυτός ο τύπος θετικότητας λειτουργεί ως μηχανισμός αποφυγής, τόσο για την εσωτερική πραγματικότητα όσο και μέσα στις σχέσεις με τους άλλους. Ο πόνος του άλλου –και ο δικός μας– προκαλεί δυσφορία και η θετικότητα αναλαμβάνει ρόλο άμυνας. Το τίμημα όμως είναι η αποξένωση από τον εαυτό, η αποκοπή από την αλήθεια του βιώματος. Στη θέση της ενσυναίσθησης, εισέρχεται μια μορφή συναισθηματικής βίας, έστω και καλοπροαίρετης.
Advertisment
Κοινωνικά αφηγήματα και η παγίδα της «δύναμης»
Η έννοια της ανθεκτικότητας συχνά μεταφράζεται μέσα από πολιτισμικά στερεότυπα: δύναμη σημαίνει να μη σπάει κανείς, να μη λυγίζει, να μην εκφράζει αδυναμία. Η φιγούρα του ανθεκτικού ανθρώπου παρουσιάζεται απαλλαγμένη από ευαλωτότητα. Ωστόσο, η ψυχολογική ανάλυση δείχνει πως τέτοιες προσδοκίες λειτουργούν καταπιεστικά.
Σε πολλά κοινωνικά περιβάλλοντα, το άτομο εκπαιδεύεται να κρύβει τον πόνο και να «κρατιέται όρθιο», όχι για τον εαυτό του, αλλά για να μη διαταράξει τη συλλογική εικόνα ομαλότητας. Αυτή η συμπεριφορά δεν ενισχύει την ανθεκτικότητα· την υπονομεύει, εμποδίζοντας την επεξεργασία της εμπειρίας.
Η ανθεκτικότητα ως συναισθηματική ειλικρίνεια
Η ουσιαστική ανθεκτικότητα βασίζεται στην ικανότητα συναισθηματικής αναγνώρισης. Όχι στην απώθηση του τραύματος, αλλά στην επίγνωση του τι συμβαίνει εσωτερικά. Η θλίψη, ο θυμός, η απογοήτευση, η μοναξιά αποτελούν μέρος του φάσματος των φυσιολογικών αντιδράσεων. Καμία δεν αποτελεί απόκλιση από τη «σωστή σκέψη».
Η δυνατότητα να δοθεί χώρος σε αυτά τα συναισθήματα, χωρίς φόβο και χωρίς ενοχή, επιτρέπει στον ψυχισμό να τα ενσωματώσει. Με αυτό τον τρόπο, η ανθεκτικότητα γίνεται εσωτερική διεργασία και όχι εξωτερική επίδοση.
Η ψυχοθεραπευτική πρακτική αναδεικνύει τη σημασία του να «κάθεται» κανείς με τα δύσκολα συναισθήματα χωρίς να βιάζεται να τα επιλύσει. Η παρουσία είναι το πρώτο βήμα της ανθεκτικότητας.
Ψυχολογικά εργαλεία που ενισχύουν την αυθεντική ανθεκτικότητα
Η ανθεκτικότητα δεν αποτελεί χαρακτηριστικό μόνο μερικών «δυνατών ανθρώπων». Αντίθετα, πρόκειται για δυναμική ικανότητα που αναπτύσσεται και καλλιεργείται.
1.Αυτοσυμπόνια
Η προσέγγιση της Kristin Neff περιγράφει την αυτο-συμπόνια ως την ικανότητα να αντιμετωπίζεται ο εαυτός με την ίδια καλοσύνη που θα δινόταν σε έναν φίλο. Η αποδοχή της προσωπικής δυσκολίας ως κομμάτι της κοινής ανθρώπινης εμπειρίας μειώνει το αίσθημα ντροπής και απομόνωσης.
2.Συναισθηματική ρύθμιση
Η ικανότητα αναγνώρισης και κατονομασμού των συναισθημάτων, χωρίς κρίση, διευκολύνει την αποφόρτιση και επιτρέπει την ευελιξία. Εδώ, η ενσυνειδητότητα (mindfulness) παίζει σημαντικό ρόλο, όχι ως τεχνική χαλάρωσης, αλλά ως πρακτική επίγνωσης.
3.Διαπροσωπική στήριξη
Οι ποιοτικές σχέσεις λειτουργούν ως ρυθμιστές του συναισθήματος. Δεν προσφέρουν μόνο παρηγοριά, αλλά και κατοπτρισμό: μέσα από το βλέμμα του άλλου, επιβεβαιώνεται το βίωμα και μειώνεται η ψυχική φθορά.
4.Νοηματοδότηση
Η ικανότητα εύρεσης νοήματος μέσα από την κρίση, όπως αναδεικνύεται στη θεραπευτική προσέγγιση του Viktor Frankl, ενισχύει την εσωτερική συνοχή. Το νόημα δεν είναι απάντηση· είναι συνειδητή στάση απέναντι σε ό,τι συνέβη.
Ρεαλιστική αισιοδοξία και πρακτικές καλλιέργειας ανθεκτικότητας
Η αυθεντική ανθεκτικότητα περιλαμβάνει μια μορφή αισιοδοξίας, όμως όχι άκριτης. Η ρεαλιστική αισιοδοξία αποδέχεται τη δυσκολία χωρίς να παραιτείται από την ελπίδα. Βασίζεται στην εμπειρία κι όχι στην άρνηση.
Αυτή η στάση προσανατολίζεται προς την ενδυνάμωση και περιλαμβάνει την αποδοχή της προσωρινής δυσφορίας και την επιλογή να καλλιεργηθεί ένα μέλλον με νέες δυνατότητες.
Η καθημερινότητα προσφέρει ευκαιρίες ενίσχυσης της ψυχικής αντοχής, χωρίς εξιδανικεύσεις ή ριζικές ανατροπές.
- Καταγραφή συναισθημάτων: Μια σύντομη ημερολογιακή καταγραφή επιτρέπει την αναγνώριση μοτίβων και την έκφραση χωρίς φίλτρα.
- Διαλογισμός ενσυνειδητότητας: Απλές ασκήσεις αναπνοής ή παρατήρησης βοηθούν στη σύνδεση με την παρούσα εμπειρία.
- Οριοθέτηση πληροφοριακού φορτίου: Η επιλεκτικότητα στην κατανάλωση ειδήσεων και κοινωνικών δικτύων προστατεύει από συναισθηματικό κορεσμό.
- Κίνηση και σώμα: Το σώμα λειτουργεί ως αγωγός συναισθημάτων. Η σωματική δραστηριότητα συμβάλλει στη ρύθμιση και αποφόρτιση.
- Αναζήτηση επαγγελματικής υποστήριξης: Η θεραπευτική σχέση δεν αποτελεί ένδειξη αδυναμίας, αλλά επιλογή φροντίδας.
Η ψυχική ανθεκτικότητα σημαίνει ευλυγισία, ικανότητα μετακίνησης ανάμεσα σε συναισθήματα, νοήματα και εμπειρίες χωρίς να χάνεται η εσωτερική συνέχεια.
Η ψυχολογική ανθεκτικότητα χτίζεται μέσα από μικρές, σταθερές επιλογές, που τιμούν την αλήθεια της εμπειρίας. Κάθε βήμα προς την κατανόηση του εαυτού αποτελεί θεμέλιο μιας ζωής με περισσότερη συνοχή και λιγότερη εσωτερική αντίσταση.
Πηγές
- Neff, K. (2011). Self-Compassion: The Proven Power of Being Kind to Yourself.
- Frankl, V. E. (2006). Man’s Search for Meaning.
- Southwick, S. M., & Charney, D. S. (2012). Resilience: The Science of Mastering Life’s Greatest Challenges.
- Bonanno, G. A. (2004). Loss, trauma, and human resilience: Have we underestimated the human capacity to thrive after extremely aversive events? American Psychologist, 59(1), 20–28.
- Fredrickson, B. L. (2001). The role of positive emotions in positive psychology. American Psychologist, 56(3), 218–226.
