Σε όλους έχει συμβεί: όσο περισσότερο φοβόμαστε κάτι, τόσο περισσότερο μοιάζει να πλησιάζει. Μια απόρριψη, μια αποτυχία, μια απώλεια. Είναι σαν να τις φέρνουμε πιο κοντά με τη σκέψη μας, σαν να προσελκύουμε ακριβώς αυτό που θέλουμε να αποφύγουμε. Είναι όμως έτσι; Κι αν ναι, γιατί;
Η αίσθηση ότι “ελκύουμε αυτό που φοβόμαστε” δεν είναι μυστικιστική. Είναι ανθρώπινη. Και εξηγείται μέσα από τη λειτουργία της προσοχής, της μνήμης, των συναισθηματικών μοτίβων και της προσδοκίας. Με άλλα λόγια, δεν πρόκειται για κατάρα, αλλά για μοτίβο που μπορούμε να καταλάβουμε και να αλλάξουμε.
Advertisment
Η προσοχή μαγνητίζεται από την απειλή
Ο ανθρώπινος εγκέφαλος έχει εξελιχθεί για να δίνει προτεραιότητα σε ό,τι μοιάζει επικίνδυνο. Οι ειδικοί το ονομάζουν «αρνητική προκατάληψη» (negativity bias). Απειλές, λάθη, αποτυχίες, αμφιβολίες — όλα αυτά καταγράφονται ισχυρότερα στη μνήμη, προκαλούν μεγαλύτερη εγρήγορση και μας κρατούν σε εσωτερική επιφυλακή.
Όταν λοιπόν φοβόμαστε κάτι, η προσοχή μας αρχίζει να το σκανάρει παντού. Κάθε μικρό σημάδι ερμηνεύεται μέσα από τον φακό της απειλής. Το μυαλό προετοιμάζεται, αλλά χωρίς να ξεχωρίζει αν αυτό που φοβάται είναι πιθανό ή απλώς επίμονα σκεπτόμενο. Έτσι, η πραγματικότητα μοιάζει να επιβεβαιώνει τον φόβο, όχι επειδή αυτός ήταν αληθινός, αλλά επειδή τον “βλέπουμε” παντού.
Ο φόβος αλλάζει τη συμπεριφορά
Ο φόβος δεν μένει στη σκέψη. Επηρεάζει τη στάση μας, τον τόνο μας, τις σχέσεις μας. Αν κάποιος φοβάται την απόρριψη, μπορεί να γίνει υπερβολικά προσεκτικός, απόμακρος ή να αποσύρεται πρώτος για να μην πληγωθεί. Αν φοβάται την αποτυχία, ίσως αποφεύγει προκλήσεις ή υπονομεύει τις ίδιες του τις προσπάθειες.
Advertisment
Η συμπεριφορά αυτή οδηγεί ακριβώς σε αυτό που φοβόμαστε. Μπορεί να μην το θέλουμε, αλλά εμμένουμε σε αυτό, το περιμένουμε και το προετοιμάζουμε — όχι ως πρόθεση, αλλά ως άμυνα.
Φοβόμαστε ό,τι έχουμε μάθει να περιμένουμε
Οι φόβοι μας δεν είναι τυχαίοι. Συχνά έχουν τις ρίζες τους σε παλιές εμπειρίες, σε στιγμές που νιώσαμε απώλεια, απόρριψη, έλλειψη ελέγχου, απειλή. Το μυαλό, προσπαθώντας να προστατεύσει τον εαυτό, δημιουργεί σχήματα: «όταν συμβαίνει αυτό, ακολουθεί εκείνο». Ακόμα κι αν το τότε διαφέρει από το τώρα, το παλιό σενάριο παραμένει ενεργό
Έτσι, χωρίς να το καταλαβαίνουμε, αναζητούμε στο παρόν αυτά που μάθαμε να φοβόμαστε. Όχι γιατί τα επιθυμούμε, αλλά γιατί μας είναι οικεία. Το γνώριμο, έστω και δυσάρεστο, μοιάζει πιο ασφαλές από το άγνωστο. Και η ψυχή —όπως κάθε ζωντανός οργανισμός— τείνει προς το προβλέψιμο.
Η εσωτερική αφήγηση ζητά επιβεβαίωση
Μέσα μας κουβαλάμε ιστορίες για το ποιοι είμαστε: «δεν είμαι αρκετός», «δεν με επιλέγουν», «όλο κάτι πάει στραβά». Αυτές οι πεποιθήσεις είναι φίλτρα με τα οποία διαβάζουμε τον κόσμο.
Όταν πιστεύεις κάτι για καιρό, ψάχνεις ασυνείδητα να το επιβεβαιώσεις. Και πολλές φορές, δημιουργείς τις συνθήκες που το κάνουν να φαίνεται αληθινό. Κανείς δε θέλει να πονέσει, αλλά ο ψυχισμός αναζητά συνοχή. Καλύτερα να έχεις άδικο για τη ζωή, παρά να έχεις άδικο για τον εαυτό σου.
Η ανάγκη να επαναλάβουμε αυτό που δεν καταλάβαμε
Μια ιδέα που ξεκινά από τον Φρόυντ και συνεχίζεται σε σύγχρονες ψυχοδυναμικές θεωρίες είναι ότι επαναλαμβάνουμε εμπειρίες που δεν μπορέσαμε να επεξεργαστούμε. Το κάνουμε όχι από επιθυμία, αλλά από ανάγκη. Προσπαθούμε, κάθε φορά, να δώσουμε νέο τέλος σε μια παλιά ιστορία.
Έτσι μπορεί να έλκουμε (ή να μένουμε) σε καταστάσεις που μοιάζουν με παλιά τραύματα για να τις διορθώσουμε. Μόνο που χωρίς επίγνωση δεν γράφουμε νέο τέλος, αλλά ζούμε την ίδια ιστορία.
Η απουσία εναλλακτικής αφήγησης
Υπάρχει κι ένας άλλος, λιγότερο εμφανής λόγος. Μερικές φορές, ελκύουμε αυτό που φοβόμαστε επειδή δεν ξέρουμε πώς μοιάζει κάτι διαφορετικό. Αν δεν έχουμε μάθει πώς είναι μια σχέση ασφάλειας, μια ήρεμη επιτυχία, μια σταθερή πορεία, τότε το «μη τρομακτικό» δεν αναγνωρίζεται ως οικείο.
Η ψυχή δεν ακολουθεί αυτό που λέει το μυαλό ότι είναι καλύτερο. Ακολουθεί αυτό που της είναι γνώριμο. Κι αν το μόνο γνώριμο είναι ο φόβος, εκεί πηγαίνει.
Πώς αλλάζει αυτό το μοτίβο;
Η πρώτη αλλαγή δεν είναι συμπεριφορική, αλλά συνειδησιακή. Να αναγνωρίσουμε ότι αυτό που φοβόμαστε δεν είναι απαραίτητα πιθανό – είναι απλώς τονισμένο στο μυαλό μας. Ότι οι προσδοκίες μας δεν είναι ουδέτερες, αλλά επηρεασμένες από εμπειρίες.
Μετά έρχεται η παρατήρηση: να βλέπουμε πότε αντιδρούμε σαν να επιβεβαιώνεται ο φόβος και πότε τον προβλέπουμε πριν καν υπάρξει. Να αμφισβητούμε την εσωτερική αφήγηση. Να ρωτάμε: “Αυτό που περιμένω, είναι πράγματι δικό μου; Μήπως το έμαθα κάποτε και τώρα απλά το κουβαλάω;” Και τέλος, έρχεται η δοκιμή: να κάνουμε χώρο για εμπειρίες που δεν ακολουθούν το παλιό μοτίβο. Που δεν είναι επιβεβαίωση του φόβου, αλλά ευκαιρία νέας ανάγνωσης.
Δεν ελκύουμε αυτά που φοβόμαστε από αδυναμία, αλλά επειδή λειτουργούμε με μηχανισμούς που προσπαθούν να μας προστατεύσουν. Ο φόβος είναι χάρτης, αλλά όχι πάντα προς τη σωστή κατεύθυνση. Αν καταλάβουμε πώς δημιουργούνται οι δρόμοι του, μπορούμε να σχεδιάσουμε καινούργιους. Γιατί ο φόβος δεν προλέγει το μέλλον· χρωματίζει την πραγματικότητα που βλέπουμε.
Πηγές
- Beck, A. T. (1976). Cognitive Therapy and the Emotional Disorders. International Universities Press.
- Kahneman, D. (2011). Thinking, Fast and Slow. Farrar, Straus and Giroux.
- Baumeister, R. F., et al. (2001). Bad is stronger than good. Review of General Psychology, 5(4), 323–370.
- Freud, S. (1920). Beyond the Pleasure Principle.
- Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema Therapy: A Practitioner’s Guide. Guilford Press.
- Van der Kolk, B. A. (2014). The Body Keeps the Score: Brain, Mind, and Body in the Healing of Trauma. Viking.
- Siegel, D. J. (2010). The Mindful Therapist. Norton & Company.
