Ακούμε ότι το χρηματιστήριο «ανέβηκε», «έκλεισε» με κέρδη ή ζημία, οι αγορές είναι νευρικές, υπάρχει φόβος στους επενδυτές. Τι είναι όμως το χρηματιστήριο; Στην πραγματικότητα, το χρηματιστήριο είναι ένας βασικός μηχανισμός του σύγχρονου καπιταλιστικού συστήματος. Είναι ένας θεσμός που συνδέει τις αποταμιεύσεις με τις επενδύσεις, τις επιχειρήσεις με τους επενδυτές και τις προσδοκίες για το μέλλον με τις αποφάσεις του παρόντος.
Τι είναι μια μετοχή;
Κάθε επιχείρηση χρειάζεται κεφάλαιο για να λειτουργήσει: χρήματα για εγκαταστάσεις, εξοπλισμό, τεχνολογία, έρευνα και μισθούς. Ένας τρόπος να αντλήσει αυτά τα κεφάλαια είναι να εκδώσει μετοχές. Η μετοχή είναι ένα μικρό ποσοστό ιδιοκτησίας της εταιρείας. Αν μια εταιρεία χωριστεί σε ένα εκατομμύριο ίσα μέρη, κάθε μέρος είναι μία μετοχή. Όποιος αγοράζει μία μετοχή γίνεται συνιδιοκτήτης.
Advertisment
Έχει δικαίωμα να συμμετέχει στα κέρδη της εφόσον αποφασιστεί διανομή μερίσματος, και συνήθως διαθέτει δικαίωμα ψήφου στις σημαντικές αποφάσεις μέσω της Γενικής Συνέλευσης. Παράλληλα, αναλαμβάνει και τον επιχειρηματικό κίνδυνο: αν η εταιρεία έχει κακή πορεία, η αξία της μετοχής του μειώνεται και μπορεί να υποστεί οικονομική ζημία.
Τι είναι το χρηματιστήριο;
Το χρηματιστήριο είναι η οργανωμένη αγορά όπου αγοράζονται και πωλούνται μετοχές. Στην Ελλάδα λειτουργεί το Χρηματιστήριο Αθηνών, ενώ διεθνώς ένα από τα μεγαλύτερα είναι το New York Stock Exchange. Σήμερα οι συναλλαγές γίνονται κυρίως ηλεκτρονικά, μέσω τραπεζών και χρηματιστηριακών εταιρειών.
Η τιμή μιας μετοχής διαμορφώνεται από την προσφορά και τη ζήτηση. Αν περισσότεροι επενδυτές θέλουν να αγοράσουν μια μετοχή παρά να την πουλήσουν, η τιμή ανεβαίνει. Αν συμβαίνει το αντίθετο, η τιμή πέφτει.
Advertisment
Πρωτογενής και δευτερογενής αγορά
Όταν μια εταιρεία εισάγεται για πρώτη φορά στο χρηματιστήριο, πραγματοποιεί Αρχική Δημόσια Προσφορά (IPO). Εκείνη τη στιγμή, τα χρήματα που πληρώνουν οι επενδυτές πηγαίνουν απευθείας στην εταιρεία. Στη συνέχεια, οι μετοχές διαπραγματεύονται στη λεγόμενη δευτερογενή αγορά: οι επενδυτές αγοράζουν και πωλούν μεταξύ τους. Η εταιρεία δεν λαμβάνει χρήματα από αυτές τις μεταγενέστερες συναλλαγές.
Η ύπαρξη δευτερογενούς αγοράς είναι κρίσιμη, γιατί παρέχει ρευστότητα. Ένας επενδυτής γνωρίζει ότι μπορεί να πουλήσει σχετικά εύκολα τη συμμετοχή του, γεγονός που κάνει πιο ελκυστική την αρχική επένδυση.
Γιατί αλλάζουν οι τιμές των μετοχών;
Οι τιμές των μετοχών δεν βασίζονται μόνο στα σημερινά κέρδη μιας εταιρείας. Αντανακλούν κυρίως τις προσδοκίες για το μέλλον. Αν οι επενδυτές πιστεύουν ότι μια εταιρεία θα αυξήσει τα κέρδη της τα επόμενα χρόνια, είναι διατεθειμένοι να πληρώσουν περισσότερο σήμερα.
Ένας από τους πιο γνωστούς δείκτες της αμερικανικής αγοράς είναι ο S&P 500, ο οποίος παρακολουθεί την πορεία 500 μεγάλων επιχειρήσεων. Όταν ο δείκτης ανεβαίνει, συνήθως σημαίνει ότι οι επενδυτές είναι αισιόδοξοι για την οικονομική πορεία αυτών των εταιρειών.
Ωστόσο, η άνοδος ενός δείκτη δεν σημαίνει αυτομάτως ότι όλοι ευημερούν. Οι μετοχές ανήκουν κυρίως σε όσους διαθέτουν αποταμιεύσεις και επενδυτικά χαρτοφυλάκια. Η επίδραση στην ευρύτερη κοινωνία εξαρτάται από το πώς κατανέμεται η ιδιοκτησία και πώς λειτουργεί η υπόλοιπη οικονομία.
Τα θεμελιώδη μεγέθη
Όταν αξιολογούμε αν μια μετοχή είναι «ακριβή» ή «φθηνή», αναφερόμαστε στα λεγόμενα θεμελιώδη μεγέθη. Για μια επιχείρηση, αυτά περιλαμβάνουν:
- Τα ετήσια κέρδη της.
- Τον ρυθμό αύξησης των εσόδων.
- Το επίπεδο χρέους.
- Την παραγωγικότητα και την ανταγωνιστικότητά της.
- Τις γενικές οικονομικές συνθήκες (ρυθμό ανάπτυξης, επιτόκια, πληθωρισμό).
Με απλά λόγια, τα θεμελιώδη μεγέθη είναι τα πραγματικά οικονομικά δεδομένα που στηρίζουν την αξία μιας εταιρείας.
Ο δείκτης P/E
Ένας απλός τρόπος σύγκρισης είναι ο δείκτης P/E (Price to Earnings). Υπολογίζεται διαιρώντας την τιμή της μετοχής με τα ετήσια κέρδη ανά μετοχή. Αν μια μετοχή κοστίζει 20 ευρώ και τα κέρδη είναι 2 ευρώ ανά μετοχή, ο δείκτης P/E είναι 10. Αυτό σημαίνει ότι ο επενδυτής πληρώνει 10 φορές τα ετήσια κέρδη.
Ο δείκτης δεν προβλέπει αν η μετοχή θα ανέβει. Μπορεί να μειωθεί επειδή αυξήθηκαν τα κέρδη (θετική εξέλιξη) ή επειδή έπεσε η τιμή (αρνητική εξέλιξη). Γίνεται ανησυχητικός όταν αυξάνεται πολύ χωρίς αντίστοιχη αύξηση κερδών, διότι τότε η τιμή βασίζεται κυρίως σε αισιόδοξες προσδοκίες.
Τι είναι η χρηματοπιστωτική φούσκα;
Φούσκα δημιουργείται όταν οι τιμές ανεβαίνουν πολύ περισσότερο από ό,τι δικαιολογούν τα θεμελιώδη μεγέθη. Αυτό συμβαίνει όταν οι επενδυτές αγοράζουν επειδή πιστεύουν ότι θα πουλήσουν αργότερα σε υψηλότερη τιμή κι όχι επειδή η εταιρεία παράγει περισσότερα ή κερδίζει περισσότερα.
Η άνοδος αυτοτροφοδοτείται. Όσο οι τιμές ανεβαίνουν, περισσότεροι επενδυτές θέλουν να συμμετάσχουν. Όμως αν αλλάξουν οι προσδοκίες, η πτώση μπορεί να είναι απότομη.
Η κρίση του 2008
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν η κρίση του 2008. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, οι τράπεζες χορήγησαν μαζικά στεγαστικά δάνεια, ακόμη και σε δανειολήπτες με χαμηλή πιστοληπτική ικανότητα. Τα δάνεια αυτά συγκεντρώθηκαν και μετατράπηκαν σε επενδυτικά προϊόντα που πουλήθηκαν παγκοσμίως.
Όσο οι τιμές των κατοικιών αυξάνονταν, το σύστημα έμοιαζε σταθερό. Όταν όμως οι τιμές σταμάτησαν να ανεβαίνουν, πολλοί δανειολήπτες δεν μπορούσαν να αποπληρώσουν. Τα χρηματοοικονομικά προϊόντα που βασίζονταν σε αυτά τα δάνεια έχασαν αξία. Η κατάρρευση της Lehman Brothers το 2008 επιτάχυνε την κρίση και κλόνισε την εμπιστοσύνη στο σύστημα.
Η κρίση δεν ξεκίνησε από πτώση της παραγωγής εργοστασίων. Ξεκίνησε από το χρηματοπιστωτικό σύστημα. Όταν οι τράπεζες σταμάτησαν να δανείζουν, οι επιχειρήσεις δεν μπορούσαν να επενδύσουν και τα νοικοκυριά περιόρισαν την κατανάλωση. Έτσι, η κρίση μεταφέρθηκε στην πραγματική οικονομία.
Τι σημαίνει «αποσύνδεση»;
Όταν λέμε ότι το χρηματοπιστωτικό σύστημα αποσυνδέεται από την πραγματική οικονομία, εννοούμε ότι οι χρηματοπιστωτικές συναλλαγές και οι τιμές περιουσιακών στοιχείων αυξάνονται ταχύτερα από την παραγωγή αγαθών και υπηρεσιών και από τα πραγματικά εισοδήματα.
Σε τέτοιες περιόδους, δημιουργείται πλούτος «στα χαρτιά». Αν όμως οι προσδοκίες ανατραπούν, οι απώλειες μπορούν να είναι μεγάλες και να επηρεάσουν εργασία, εισοδήματα και κοινωνική σταθερότητα.
Με λίγα λόγια
Το χρηματιστήριο είναι ένας θεσμός που επιτρέπει τη συγκέντρωση και κατανομή κεφαλαίων. Μπορεί να στηρίξει την ανάπτυξη, να χρηματοδοτήσει καινοτομία και να ενισχύσει την επιχειρηματικότητα. Δεν είναι όμως από μόνο του δείκτης συνολικής ευημερίας.
Η επίδρασή του εξαρτάται από τη ρύθμιση, τη φορολογική πολιτική, τη δομή της οικονομίας και τη διάχυση της ιδιοκτησίας. Η κατανόηση του τρόπου λειτουργίας του είναι απαραίτητη για να αξιολογήσουμε νηφάλια τόσο τα οφέλη όσο και τους κινδύνους που αυτό συνεπάγεται.
Πηγές
- Kindleberger, C. P., & Aliber, R. Z. (2011). Manias, Panics, and Crashes: A History of Financial Crises. Palgrave Macmillan.
- Minsky, H. P. (1986). Stabilizing an Unstable Economy. Yale University Press.
- U.S. Financial Crisis Inquiry Commission. (2011). The Financial Crisis Inquiry Report.
