Στις ιστορίες, τις ταινίες, τις σειρές και τις κοινωνικές αφηγήσεις, ο επικίνδυνος άνθρωπος φέρει πάντα μια σαφή ετικέτα: είναι ο εχθρός, ο χειραγωγός, ο επιθετικός, ο βίαιος. Είναι εμφανής και ξεχωρίζει στο πλήθος.
Έτσι μαθαίνουμε να τον αναγνωρίζουμε, να τον αποφεύγουμε ή να τον καταδικάζουμε. Όμως, η πραγματική ζημιά στις διαπροσωπικές σχέσεις δεν προκαλείται πάντα από τη φανερή κακία. Συχνά, οι πιο διαβρωτικοί τύποι ανθρώπων δεν εμφανίζονται ως απειλή, δεν υψώνουν τη φωνή, δεν φέρονται επιθετικά, δεν προκαλούν την αντίδρασή μας. Προκαλούν όμως τη σταδιακή αλλοίωσή μας.
Advertisment
Ο Καρλ Γιουνγκ περιέγραψε τη «σκιά» ως το ασυνείδητο μέρος του εαυτού μας, το οποίο περιλαμβάνει όλες εκείνες τις πτυχές – επιθυμίες, φόβους, ορμές ή χαρακτηριστικά – που θεωρούμε μη αποδεκτά και αρνούμαστε να αναγνωρίσουμε. Όταν κάποιος δεν έχει επίγνωση αυτής της σκιάς, αρχίζει να τη διοχετεύει στους άλλους: βλέπει σε αυτούς ό,τι δεν μπορεί να αντέξει μέσα του και συμπεριφέρεται με τρόπους που πηγάζουν από ανεπίλυτα εσωτερικά του ζητήματα. Αυτό είναι μια ασυνείδητη στρατηγική διαχείρισης της εσωτερικής του σύγκρουσης.Το πιο επικίνδυνο είναι ότι αυτά τα μοτίβα δεν είναι πάντα ορατά. Αντί να φαίνονται επιθετικά ή τοξικά, συχνά εκδηλώνονται μέσα από φαινομενικά «κανονικές» ή ακόμα και «στοργικές» σχέσεις. Εκεί ακριβώς βρίσκεται ο κίνδυνος: χωρίς να έχουν πρόθεση να βλάψουν, ο τρόπος που σχετίζονται – ασυνείδητος, αμυντικός, απορρυθμισμένος –οδηγεί τον άλλον στη σταδιακή αποσύνδεση από τον εαυτό του.
1. Ο παθητικά ελεγκτικός
Δεν απαιτεί, δεν απειλεί, δεν εξουσιάζει άμεσα. Αλλά ελέγχει. Μέσα από σιωπές, ενοχικό βλέμμα, απουσία ενθάρρυνσης, απρόβλεπτη απόσταση. Ο παθητικά ελεγκτικός δεν θα πει «μην το κάνεις», αλλά θα σε κάνει να νιώσεις ένοχος που το έκανες. Η δύναμή του δεν προέρχεται από επιβολή, αλλά από τη συναισθηματική αμφιθυμία που προκαλεί.
Η σχέση μαζί του γεμίζει αβεβαιότητα. Πότε είναι εντάξει; Πότε αποσύρεται; Γιατί δεν λέει τι νιώθει; Το αποτέλεσμα είναι μια σταδιακή εσωτερίκευση ενοχής, φόβου και ανασφάλειας. Δεν σου λέει ποιος να είσαι – αλλά σε κάνει να αναρωτιέσαι αν είσαι εντάξει όπως είσαι.
Advertisment
Σταδιακά, αρχίζεις να αυτολογοκρίνεσαι, να καταπιέζεις επιθυμίες, να φοβάσαι την απόρριψη χωρίς ποτέ να έχει ειπωθεί κάτι ρητά. Η σχέση γίνεται ένα πεδίο υπονοούμενων και εσωτερικής προσαρμογής.
Ψυχολογική βάση: αποφευκτικός τύπος προσκόλλησης, συναισθηματική απορρύθμιση, παθητική επιθετικότητα.
2. Ο θυματοποιημένος / θυμωμένος
Αυτός ο τύπος βρίσκεται σε διαρκή κατάσταση αδικίας. Όλα στη ζωή του λειτουργούν εναντίον του – φίλοι, οικογένεια, εργασία, εσύ. Ό,τι και να συμβεί, κάποιος φταίει, και σπάνια είναι ο ίδιος. Ζει μέσα σε αφήγηση αδικίας, που άλλοτε εκφράζεται με ένταση και θυμό, και άλλοτε με αθόρυβη πικρία.
Μέσα στη σχέση, σε τοποθετεί σε θέση σωτήρα ή ενόχου. Γίνεσαι είτε ο υπεύθυνος για τη δυσφορία του, είτε ο μοναδικός που «τον καταλαβαίνει». Και στις δύο περιπτώσεις, η συναισθηματική του κατάσταση σε απορροφά.
Η σχέση μετατρέπεται σε πεδίο απολογίας ή σωτηρίας. Το συναισθηματικό του βάρος γίνεται δικό σου. Δεν υπάρχει χώρος για τη δική σου πραγματικότητα, γιατί το κέντρο είναι πάντα η δική του δυσφορία.
Ψυχολογική βάση: προβολή εσωτερικών συγκρούσεων, έλλειψη ενσυναίσθησης, παγιωμένη ταύτιση με τον ρόλο του θύματος.
3. Ο χειριστικός ευγενής
Ευγενικός, προσεκτικός, διαθέσιμος. Σου δείχνει κατανόηση, σ’ ακούει, σε επιβεβαιώνει. Όμως κάτι δεν ταιριάζει. Οι αποφάσεις παίρνονται πάντα γύρω από εκείνον. Οι επιθυμίες σου προσαρμόζονται στις δικές του ανάγκες. Και όταν προβάλλεις όρια, ο τόνος του αλλάζει ανεπαίσθητα – ποτέ ορατά εχθρικά, αλλά με υπονοούμενη απογοήτευση.
Ο χειριστικός με μάσκα ευγένειας δεν χρειάζεται να σε απειλήσει. Χρησιμοποιεί τη στοργή και την αφοσίωση για να σε κατευθύνει. Το χειρότερο; Σε κάνει να πιστεύεις ότι είναι δική σου απόφαση. Η αίσθηση ελευθερίας είναι τελικά μία πλάνη.
Σου δίνει χώρο, αλλά είναι πάντα εκεί. Δεν ασκεί βία, αλλά πάντα σε πείθει. Δεν φωνάζει, αλλά πάντα έχει τον τελευταίο λόγο.
Ψυχολογική βάση: ναρκισσισμός ευάλωτου τύπου, ανάγκη ελέγχου μέσω σχέσης, υπόγεια κυριαρχία μέσω ενοχών και “καλοσύνης”.
4. Ο συγχωνευτικός / ανασφαλής
Δε θέλει να σε ελέγξει – θέλει να γίνει ένα μαζί σου. Κάθε ανεξαρτησία σου βιώνεται ως απειλή. Δεν μπορεί να ησυχάσει αν δεν ξέρει τι νιώθεις, πού είσαι, πώς σκέφτεσαι. Η σχέση δεν είναι συμβίωση, είναι συγχώνευση.
Στην αρχή μοιάζει με ρομαντισμό, έντονο δέσιμο, αφοσίωση. Αλλά γρήγορα νιώθεις να πνίγεσαι. Δεν υπάρχει χώρος για σιωπή, απομάκρυνση, διαφορετικότητα. Η αγάπη του προϋποθέτει απώλεια του εαυτού σου.
Ζητά απόλυτη συναισθηματική διαθεσιμότητα, αλλά δεν αντέχει την ατομικότητά σου. Η αγάπη βιώνεται ως κατάληψη, και η σχέση ως επέκταση του ίδιου.
Ψυχολογική βάση: αγχώδης-ανασφαλής προσκόλληση, φόβος εγκατάλειψης, έλλειψη ορίων.
5. Ο χαμαιλέων χωρίς πυρήνα
Προσαρμόζεται σε όλα. Συμφωνεί με τις απόψεις σου, αγαπά ό,τι αγαπάς, γίνεται ό,τι χρειάζεσαι. Δεν συγκρούεται, δεν διαφωνεί, δεν έχει ανάγκες. Στην αρχή φαίνεται ιδανικός. Μαζί του όλα κυλούν ομαλά – μέχρι να καταλάβεις ότι δεν υπάρχει κάποιος εκεί.
Ο χαμαιλέων δεν σε πληγώνει. Αλλά δεν μπορείς να σχετιστείς μαζί του ουσιαστικά. Η έλλειψη προσωπικού πυρήνα σε αφήνει να κουβαλάς μόνος σου όλη τη σχέση. Και τελικά, σε εξαντλεί. Εσύ ζητάς αυθεντικότητα – κι εκείνος δίνει καθρέφτισμα.
Η απουσία αντίστασης μοιάζει με ηρεμία, αλλά είναι απόσυρση. Δεν έχει φωνή γιατί δεν την έχει διαμορφώσει ποτέ.
Ψυχολογική βάση: χαμηλή αυτοεκτίμηση, υπαρξιακό άγχος απόρριψης, μακροχρόνια κοινωνική προσαρμογή εις βάρος της ταυτότητας.
6. Ο ανώτερος / διορθωτικός τύπος
Δεν ασκεί κριτική ανοιχτά, δεν φωνάζει, δεν δείχνει υπεροψία. Αντιθέτως, μιλά ήρεμα, μετρημένα, με τη βεβαιότητα κάποιου που «γνωρίζει καλύτερα». Η στάση του είναι καθοδηγητική – όχι υποστηρικτική, αλλά διορθωτική. Δεν σε απορρίπτει ευθέως· σε εξευγενίζει. Σε «μορφώνει».
Θα σχολιάσει με καλοπροαίρετο τρόπο τις απόψεις σου, τις λέξεις που χρησιμοποιείς, τις επιλογές σου. Θα σου υπενθυμίσει ότι «μπορείς και καλύτερα» ή ότι «δεν βλέπεις τη μεγάλη εικόνα». Κάθε κουβέντα μαζί του μοιάζει με έμμεση εξέταση.
Αυτός ο τύπος δεν σχετίζεται επί επί ίσοις όροις κι ούτε στοχεύει σε εγγύτητα, αλλά σε ανατροφοδότηση. Σταδιακά, η σχέση μαζί του, γίνεται μια ήσυχη διαδικασία αυτοδιόρθωσης. Δεν μιλάς αυθόρμητα. Δεν γελάς αφιλτράριστα. Δεν λες τι σκέφτεσαι, αν δεν είσαι σίγουρος ότι είναι «αρκετά σωστό».
Ψυχολογική βάση: ανάγκη για ασφάλεια μέσω ελέγχου, ταύτιση με ανώτερες αξίες ως άμυνα, εσωτερικευμένη τελειομανία μεταμφιεσμένη σε καθοδήγηση, χαμηλή αυτοεκτίμηση, υπαρξιακό άγχος απόρριψης, μακροχρόνια κοινωνική προσαρμογή εις βάρος της ταυτότητας.
Ο κακός είναι προβλέψιμος – Ο διαβρωτικός όχι.
Ο «κακός» άνθρωπος ενεργοποιεί τις άμυνες μας. Ξέρουμε πώς να προστατευτούμε από αυτούς. Όμως οι παραπάνω τύποι δεν δείχνουν σκοτεινοί. Δεν σε τρομάζουν. Σε φθείρουν σταδιακά κι αθόρυβα.
Αυτές οι σχέσεις αφήνουν αμφιβολία στον νου και θολούρα στην ταυτότητα. Σε κάνουν να αναρωτιέσαι αν είσαι υπερβολικός, εάν θυμάσαι σωστά, αν έχεις δίκιο που πνίγεσαι. Σου μαθαίνουν να σιωπάς από αβεβαιότητα.
Ο μεγαλύτερος κίνδυνος λοιπόν, δεν είναι ο εχθρός ή αυτός που δείχνει τον εαυτό του. Είναι ο άνθρωπος που σε κάνει να ξεχνάς ποιος ήσουν πριν τον γνωρίσεις.
«Οι πιο επικίνδυνες μορφές ελέγχου δεν επιβάλλονται. Δίνονται ως φροντίδα.» – Alain de Botton
Πηγές:
- Bowlby, J. (1969). Attachment and Loss. London: Hogarth Press.
- Jung, C.G. (1953). Psychological Aspects of the Persona. In Two Essays on Analytical Psychology.
- Linehan, M. (1993). Cognitive-Behavioral Treatment of Borderline Personality Disorder. New York: Guilford.
- Fonagy, P., & Bateman, A. (2006). Mentalization-Based Treatment for Personality Disorders.
- Goleman, D. (1995). Emotional Intelligence. New York: Bantam Books.
