Μας αρέσει να πιστεύουμε ότι καταλαβαίνουμε τους άλλους. Πως η εμπειρία μας είναι επαρκής οδηγός, ότι η οπτική μας είναι κάπως καθολική. Όμως, πόσες φορές παρεξηγηθήκαμε, επειδή φανταστήκαμε ότι ο άλλος σκέφτεται, αισθάνεται ή προτίθεται όπως εμείς; Πόσες φορές προβάλαμε τις ανάγκες μας, τις αξίες μας ή τους φόβους μας, χωρίς να το ξέρουμε;
Δεν είναι σφάλμα προσωπικότητας. Είναι τρόπος λειτουργίας του νου – και συμβαίνει διαρκώς, από τις πιο μικρές καθημερινές αποφάσεις μέχρι τις πιο σύνθετες διαπροσωπικές δυναμικές. Πρόκειται για μια γνωστική συντόμευση που σπάνια αμφισβητούμε, αλλά σχεδόν πάντα πληρώνουμε.
Advertisment
Η προβολική μεροληψία δεν είναι σπάνια. Αντίθετα, είναι τόσο διαδεδομένη που δύσκολα γίνεται αντιληπτή. Δεν είναι προϊόν κακής πρόθεσης, αλλά φυσική συνέπεια του τρόπου με τον οποίο λειτουργεί ο νους: όταν προσπαθούμε να καταλάβουμε τους άλλους, ξεκινάμε αναπόφευκτα από τον εαυτό μας. Και χωρίς να το καταλαβαίνουμε, θεωρούμε αυτονόητο ότι η δική μας εμπειρία είναι το μέτρο των πραγμάτων – ότι όσα νιώθουμε ή πιστεύουμε ισχύουν γενικά, όχι μόνο για εμάς. Έτσι, δεν βλέπουμε τους άλλους όπως είναι, αλλά όπως θα ήμασταν εμείς στη θέση τους.
Τι είναι το Projection Bias;
Το projection bias είναι η ασυνείδητη τάση να προβάλλουμε τον εαυτό μας στους άλλους: τα συναισθήματά μας, τις αξίες μας, τις προσδοκίες μας. Μπορεί ο άλλος να μην μας μοιάζει, αλλά εμείς δεν μπορούμε να αποστασιοποιηθούμε από τη δική μας εσωτερική εμπειρία όταν κρίνουμε συμπεριφορές, αντιδράσεις ή προθέσεις τρίτων.
Δεν είναι θέμα εγωισμού. Ο εγκέφαλος τείνει να χρησιμοποιεί τη δική του κατάσταση ως σημείο αναφοράς για να ερμηνεύσει την πραγματικότητα. Είναι μια νοητική «οικονομία» που εξοικονομεί προσπάθεια, αλλά παράγει συστηματικά σφάλματα αντίληψης.
Advertisment
Η προβολική μεροληψία παρατηρείται τόσο σε μικρές αποφάσεις (π.χ. τι θα θέλουμε να φάμε αύριο) όσο και σε σημαντικές κοινωνικές αλληλεπιδράσεις. Επηρεάζει την ενσυναίσθηση, τις κρίσεις μας, τις σχέσεις μας, αλλά και την κατανόηση της ταυτότητας των άλλων.
Πώς επηρεάζει την καθημερινότητά μας
Η προβολική μεροληψία αλλοιώνει την αντίληψή μας σε τρεις βασικούς τομείς:
- Στις σχέσεις: Θεωρούμε ότι ο άλλος πρέπει να νιώθει ή να σκέφτεται όπως εμείς. Όταν δεν το κάνει, εκπλησσόμαστε, πληγωνόμαστε ή θυμώνουμε. Αυτό οδηγεί σε λανθασμένες προσδοκίες, αμοιβαία απογοήτευση και επικοινωνιακό χάος.
- Στην εργασία: Φανταζόμαστε ότι οι άλλοι θα αντιδράσουν με τον ίδιο ενθουσιασμό ή αίσθημα ευθύνης σε κάτι που για εμάς έχει σημασία. Οι ηγέτες για παράδειγμα, μπορεί να υποθέσουν πως οι υπάλληλοι θα έχουν το ίδιο κίνητρο με εκείνους – οδηγώντας σε κακές διοικητικές αποφάσεις.
- Στην ηθική κρίση: Ερμηνεύουμε τη συμπεριφορά των άλλων μέσα από το δικό μας αξιακό φίλτρο, αδυνατώντας να αναγνωρίσουμε εναλλακτικές ηθικές λογικές ή πολιτισμικές αφετηρίες. Έτσι, παρανοούμε τις προθέσεις και συχνά στιγματίζουμε το διαφορετικό ως απειλητικό.
- Στις προβλέψεις για τον εαυτό μας: Πιστεύουμε ότι οι μελλοντικές μας επιθυμίες ή διαθέσεις θα είναι όμοιες με τις τωρινές. Κάνουμε επιλογές ή δεσμευόμαστε βασισμένοι σε στιγμιαίες καταστάσεις – με αποτέλεσμα να διαψευδόμαστε.
Το αποτέλεσμα είναι απογοήτευση, σύγχυση, συγκρούσεις. Οι άλλοι δεν είναι απρόβλεπτοι, εμείς είμαστε που τους κοιτάμε μέσα από καθρέφτες κι όχι παράθυρα.
Σε ποια ψυχικά σημεία πατά
Το projection bias πέρα από σφάλμα σκέψης είναι και άμυνα της ψυχής. Αντλεί δύναμη από βαθύτερες ανάγκες:
- Ανάγκη για έλεγχο: Αν πιστεύω ότι ξέρω πώς σκέφτεται ο άλλος, νιώθω λιγότερη αβεβαιότητα. Είναι ένα είδος γνωστικής πανοπλίας απέναντι στο απρόβλεπτο.
- Αδυναμία εσωτερικής μετατόπισης: Η φαντασιακή είσοδος στον ψυχισμό του άλλου απαιτεί αποστασιοποίηση από τον εαυτό. Δεν είναι πάντα διαθέσιμη, ιδίως όταν είμαστε κουρασμένοι, θυμωμένοι ή φοβισμένοι.
- Ταύτιση με τις αξίες μας: Οι πεποιθήσεις μας δεν είναι απλές απόψεις – είναι φορείς ταυτότητας. Έτσι, το να δεχτούμε ότι κάποιος σκέφτεται αλλιώς, συχνά μοιάζει με απειλή προς τον ίδιο μας τον εαυτό.
- Αναπτυξιακές καταβολές: Η προβολή είναι ένας πρώιμος μηχανισμός ταύτισης που ξεκινά από την παιδική ηλικία. Αν το παιδί μάθει ότι «οι άλλοι είναι σαν εμένα», αποκτά προσωρινή αίσθηση κατανόησης. Αν αυτό δεν επανεπεξεργαστεί στην ενήλικη ζωή, διατηρείται ως σχήμα.
Πώς μπορούμε να το αναγνωρίσουμε και να το περιορίσουμε
Το ζητούμενο δεν είναι να εξαλείψουμε το projection bias (είναι ανθρώπινο), αλλά να μην κυβερνά τις σχέσεις και τις αποφάσεις μας. Μερικά βήματα:
- Ενσυνειδητότητα: Πριν αντιδράσεις, ρώτα: Αυτό που πιστεύω για τον άλλον, είναι δικό μου ή βασίζεται σε πραγματικά του λόγια και πράξεις;
- Ανάκληση εναλλακτικών εμπειριών: Θυμήσου περιπτώσεις όπου νόμιζες ότι κάποιος σκέφτεται όπως εσύ και διαψεύστηκες. Μια τέτοια αναδρομή καλλιεργεί ταπεινότητα και καλύτερη πρόβλεψη.
- Καλλιέργεια ενσυναίσθησης: Η ενσυναίσθηση δεν είναι μόνο συναισθηματική. Είναι και νοητική λειτουργία. Σημαίνει: δεν νιώθω απαραίτητα αυτό που νιώθεις, αλλά προσπαθώ να καταλάβω πώς λειτουργεί ο εσωτερικός σου κόσμος.
- Αποδοχή του «άλλου» ως Άλλου: Δεν χρειάζεται να προβλέψουμε ή να ελέγξουμε τον άλλον. Αρκεί να τον ακούσουμε χωρίς την απαίτηση να μας μοιάζει.
- Αναγνώριση της εσωτερικής μεταβλητότητας: Αν ο εαυτός σου έχει αλλάξει από πέρσι, μπορεί και ο άλλος να μην είναι όπως νομίζεις. Το projection bias περιορίζεται όταν θυμόμαστε ότι η ανθρώπινη φύση είναι δυναμική.
Η προβολική μεροληψία είναι ένα μοτίβο ερμηνείας του κόσμου, που στηρίζεται στη βολική —αλλά συχνά παραπλανητική— υπόθεση πως όλοι οι άνθρωποι είναι λίγο-πολύ σαν κι εμάς. Όμως αυτός ο καθρέφτης, που δείχνει συνεχώς τον εαυτό μας, μας στερεί την ευκαιρία να δούμε πραγματικά τον άλλον.
Η αναγνώριση του projection bias είναι μια μορφή ψυχικής ωρίμανσης. Μας καλεί να χαμηλώσουμε τη φωνή του εσωτερικού μονόλογου και να ακούσουμε τον άλλο όχι ως προέκταση του εαυτού μας, αλλά ως ξεχωριστό ψυχισμό με δική του ιστορία, ερμηνεία και ανάγκες.
Αυτό απαιτεί κόπο, ταπείνωση και διάθεση για αβεβαιότητα. Αλλά ανοίγει τον δρόμο για σχέσεις λιγότερο αντιδραστικές και περισσότερο αυθεντικές.
Ο άλλος δεν είναι υποχρεωμένος να είναι ο εαυτός μας – ούτε να σκέφτεται, να νιώθει ή να ερμηνεύει τον κόσμο όπως εμείς.
Πηγές
- Van Boven, L., & Loewenstein, G. (2003). Projection bias in predicting future utility. Trends in Cognitive Sciences.
- Epley, N., Keysar, B., Van Boven, L., & Gilovich, T. (2004). Perspective Taking as Egocentric Anchoring and Adjustment. Journal of Personality and Social Psychology.
- Kahneman, D. (2011). Thinking, Fast and Slow.
- Gilbert, D. (2006). Stumbling on Happiness.
- Pinker, S. (1997). How the Mind Works.
- Batson, C. D. (2011). Altruism in Humans.
- Tversky, A., & Kahneman, D. (1974). Judgment under Uncertainty: Heuristics and Biases.
