Υπάρχει μια δανέζικη λέξη που δύσκολα μεταφράζεται σε άλλες γλώσσες. Περιγράφει κάτι περισσότερο από την απουσία κινδύνου: την αίσθηση ότι μπορούμε να κινηθούμε στον κόσμο χωρίς να βρισκόμαστε διαρκώς σε επιφυλακή. Και στη Δανία αυτή η αίσθηση θεωρείται συλλογική ευθύνη.
Σε μια γειτονιά της Κοπεγχάγης, ένα μικρό παιδί πηγαίνει μόνο του στο σχολείο με το ποδήλατο. Λίγο πιο πέρα, ένα μωρό κοιμάται στο καρότσι του έξω από ένα καφέ, ενώ ο γονιός του βρίσκεται μέσα. Για κάποιον που επισκέπτεται πρώτη φορά τη Δανία, τέτοιες εικόνες μπορεί να προκαλέσουν έκπληξη ή ακόμη και ανησυχία. Για πολλούς κατοίκους της χώρας αποτελούν κομμάτι μιας συνηθισμένης καθημερινότητας, στην οποία οι άνθρωποι βασίζονται περισσότερο στο περιβάλλον τους και στους άγραφους κανόνες που διέπουν τη συλλογική ζωή.
Advertisment
Τι είναι αυτό που επιτρέπει σε μια κοινωνία να λειτουργεί με τόσο υψηλό βαθμό εμπιστοσύνης; Και τι μπορούμε να μάθουμε από αυτήν για τον τρόπο με τον οποίο οργανώνουμε τις δικές μας σχέσεις, τα σχολεία και τους χώρους εργασίας;
Η ψυχολόγος Ruth Aharoni Nielsen, η οποία ζει στην Κοπεγχάγη, επιχειρεί να απαντήσει σε αυτά τα ερωτήματα σε άρθρο της στο περιοδικό Psyche. Η αφετηρία της είναι μια λέξη της δανέζικης γλώσσας: tryg. Πρόκειται για μια έννοια που η ίδια χρειάστηκε χρόνια για να κατανοήσει σε βάθος, παρότι είχε ήδη ενταχθεί στην κοινωνία της χώρας και μεγάλωνε εκεί τα παιδιά της.
Τι σημαίνει να αισθάνεσαι πραγματικά ασφαλής;
Η λέξη tryg μεταφράζεται συνήθως ως «ασφαλής». Η Nielsen εξηγεί, ωστόσο, ότι αυτή η μετάφραση δεν αποδίδει ολόκληρο το νόημά της. Η έννοια περιλαμβάνει την οικειότητα, την ηρεμία και τη σωματική αίσθηση χαλάρωσης που έχουμε όταν βρισκόμαστε σε ένα περιβάλλον το οποίο εμπιστευόμαστε.
Advertisment
Μπορούμε να καταλάβουμε τη διαφορά αν σκεφτούμε δύο χώρους που, από πρακτική άποψη, είναι εξίσου ασφαλείς. Στον πρώτο, οι άνθρωποι γνωρίζουν τι αναμένεται από αυτούς, οι κανόνες τηρούνται και οι μεταξύ τους σχέσεις χαρακτηρίζονται από συνέπεια. Στον δεύτερο, οι αντιδράσεις είναι απρόβλεπτες, οι κανόνες αλλάζουν χωρίς εξήγηση και μια απλή διαφωνία μπορεί να δημιουργήσει ένταση. Παρότι δεν υπάρχει κάποια άμεση απειλή, είναι πολύ πιθανό να αισθανόμαστε διαφορετικά μέσα στους δύο χώρους.
Η Nielsen χρησιμοποιεί την έννοια tryghed για να περιγράψει αυτή τη βιωμένη κατάσταση ασφάλειας. Και εντοπίζει ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της δανέζικης κουλτούρας: οι συνθήκες που την ενισχύουν θεωρούνται ευθύνη όλων.
Αυτή η προσέγγιση έχει ενδιαφέρον επειδή μετατοπίζει το ερώτημα. Αντί να αναρωτιόμαστε αποκλειστικά πώς ένας άνθρωπος μπορεί να διαχειριστεί το άγχος του, εξετάζουμε και κατά πόσο το περιβάλλον μέσα στο οποίο ζει συμβάλλει στη διαρκή δημιουργία του.
Η ασφάλεια ως προϋπόθεση της μάθησης και της συνεργασίας
Στα σχολεία, η αίσθηση αυτή συνδέεται με την οργάνωση της καθημερινότητας. Η Nielsen περιγράφει μια εκπαιδευτική κουλτούρα που δίνει ιδιαίτερη βαρύτητα στις σχέσεις, στο κλίμα της τάξης και στη δημιουργία σταθερών συνθηκών για τα παιδιά.
Η λογική πίσω από αυτή την επιλογή είναι ότι ένας μαθητής που φοβάται συνεχώς μήπως εκτεθεί, αποτύχει ή δεχτεί μια απρόβλεπτη αντίδραση δυσκολεύεται να διαθέσει την προσοχή του αποκλειστικά στη μάθηση. Ένα μέρος της ενέργειάς του αναλώνεται στην προσπάθεια να ερμηνεύει το περιβάλλον και να προφυλάσσει τον εαυτό του.
Κάτι αντίστοιχο συμβαίνει και στον εργασιακό χώρο. Σε μια ομάδα όπου οι ρόλοι είναι ασαφείς, οι αποφάσεις αλλάζουν συνεχώς και οι άνθρωποι αποφεύγουν να εκφράσουν μια διαφορετική άποψη, μεγάλο μέρος της καθημερινότητας καταναλώνεται στη διαχείριση της αβεβαιότητας. Η συναισθηματική ασφάλεια μπορεί να δημιουργήσει καλύτερες συνθήκες επικοινωνίας, επειδή μειώνει την ανάγκη συνεχούς αυτοπροστασίας.
Εδώ υπάρχει μια ουσιαστική διαφορά ανάμεσα στην ασφάλεια και στην άνεση. Ένας χώρος μπορεί να μας επιτρέπει να μιλήσουμε ελεύθερα, να διαφωνήσουμε ή να δοκιμάσουμε κάτι νέο χωρίς να εγγυάται ότι όλα θα εξελιχθούν ευχάριστα. Η εμπιστοσύνη δεν απαιτεί να εξαφανιστούν οι δυσκολίες. Απαιτεί να γνωρίζουμε ότι μπορούμε να τις αντιμετωπίσουμε μέσα σε ένα πλαίσιο σεβασμού και συνέπειας.
Όταν η εμπιστοσύνη γίνεται χαρακτηριστικό της κοινωνίας
Ίσως η πιο ενδιαφέρουσα διάσταση της δανέζικης προσέγγισης είναι ότι η Nielsen δεν περιορίζεται στις προσωπικές σχέσεις. Περιγράφει μια αντίληψη που επηρεάζει τη λειτουργία των δημόσιων χώρων, των υπηρεσιών και των θεσμών.
Η τήρηση ενός κανόνα κυκλοφορίας, η φροντίδα ενός κοινόχρηστου χώρου ή η συνέπεια ενός δημόσιου οργανισμού μπορεί να φαίνονται μικρά πράγματα. Στην πραγματικότητα, όμως, συμβάλλουν στη δημιουργία ενός περιβάλλοντος στο οποίο οι άνθρωποι μπορούν να προβλέπουν σε έναν βαθμό τη συμπεριφορά των άλλων.
Η προβλεψιμότητα αυτή έχει ψυχολογική σημασία. Όταν δεν χρειάζεται να αντιμετωπίζουμε κάθε καθημερινή συναλλαγή ως πιθανή σύγκρουση, αποκτούμε περισσότερο χώρο για συνεργασία, πρωτοβουλία και κοινωνική συμμετοχή.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η εμπιστοσύνη αποτελεί αποκλειστικό χαρακτηριστικό της Δανίας ούτε ότι κάθε Δανός αισθάνεται ασφαλής. Η Nielsen περιγράφει μια πολιτισμική τάση με βάση την εμπειρία της, όχι ένα καθολικό γνώρισμα όλων των κατοίκων. Η πραγματικότητα οποιασδήποτε κοινωνίας είναι πιο σύνθετη και περιλαμβάνει ανισότητες, αποκλεισμούς και διαφορετικές προσωπικές εμπειρίες.
Ωστόσο, το παράδειγμα φωτίζει κάτι σημαντικό: η συναισθηματική μας κατάσταση εξαρτάται εν μέρει από συνθήκες που δημιουργούνται έξω από εμάς. Η φροντίδα των σχέσεων και των θεσμών δεν είναι ανεξάρτητη από την ψυχική ευημερία.
Το τίμημα της υπερβολικής προβλεψιμότητας
Η συγγραφέας δεν παρουσιάζει τη δανέζικη κουλτούρα ως ιδανικό χωρίς αδυναμίες. Αντίθετα, επισημαίνει ένα παράδοξο: οι ίδιες συνθήκες που καλλιεργούν την εμπιστοσύνη μπορούν μερικές φορές να δυσκολεύουν την αλλαγή.
Όταν μια κοινωνία εκτιμά ιδιαίτερα τη συναίνεση, οι αποφάσεις μπορεί να καθυστερούν. Όταν η οικειότητα θεωρείται σημαντική, ό,τι είναι ασυνήθιστο ή απρόβλεπτο μπορεί να προκαλεί δυσφορία. Και όταν οι άνθρωποι έχουν μάθει να λειτουργούν μέσα σε σαφώς οργανωμένα πλαίσια, ενδέχεται να δυσκολεύονται περισσότερο όταν αυτά ανατρέπονται.
Αυτό είναι ένα σημείο που αξίζει να κρατήσουμε, ιδιαίτερα σε μια εποχή κατά την οποία η ψυχολογική ασφάλεια συζητείται όλο και περισσότερο στον χώρο της εργασίας και της εκπαίδευσης.
Μια υγιής ομάδα χρειάζεται εμπιστοσύνη, αλλά χρειάζεται επίσης τη δυνατότητα να αμφισβητεί τις συνήθειές της. Ένα σχολείο χρειάζεται σταθερότητα, αλλά οφείλει να προετοιμάζει τα παιδιά και για την αβεβαιότητα. Μια κοινωνία χρειάζεται κανόνες που δημιουργούν κοινό έδαφος, χωρίς αυτοί να μετατρέπονται σε εμπόδιο για τη διαφορετικότητα.
Η πρόκληση βρίσκεται στο πώς μπορούμε να καλλιεργούμε την ασφάλεια χωρίς να φοβόμαστε τη μεταβολή.
Πόση από την ανασφάλειά μας παράγεται από το περιβάλλον;
Στην καθημερινή συζήτηση για την ψυχική υγεία δίνεται μεγάλη έμφαση στην ατομική διαχείριση του στρες. Μιλάμε για τεχνικές χαλάρωσης, αυτορρύθμιση, ψυχική ανθεκτικότητα και αλλαγή τρόπου σκέψης. Όλα αυτά μπορούν να είναι χρήσιμα, αλλά δεν αρκούν για να εξηγήσουν γιατί ένας άνθρωπος αισθάνεται διαρκώς σε επιφυλακή.
Ας σκεφτούμε έναν εργαζόμενο που δεν γνωρίζει ποτέ πώς θα αντιδράσει ο προϊστάμενός του. Έναν γονιό που αμφιβάλλει αν οι βασικές δημόσιες υπηρεσίες θα ανταποκριθούν στις ανάγκες του. Ή έναν μαθητή που φοβάται ότι ένα λάθος θα τον εκθέσει μπροστά στους συμμαθητές του. Η ανασφάλεια σε αυτές τις περιπτώσεις δεν μπορεί να αποδοθεί μόνο στην προσωπικότητα ή στην ικανότητα διαχείρισης του άγχους.
Χρειάζεται να εξετάσουμε και τις σχέσεις εξουσίας, την ποιότητα των θεσμών, τη συνέπεια των ανθρώπων και τις πραγματικές συνθήκες της καθημερινότητας.
Η δανέζικη έννοια tryghed προσφέρει έναν διαφορετικό τρόπο να σκεφτούμε αυτά τα ζητήματα. Μας υπενθυμίζει ότι η προσωπική ηρεμία δεν δημιουργείται πάντοτε αποκλειστικά μέσα μας. Μερικές φορές προκύπτει επειδή οι άλλοι έχουν φροντίσει να υπάρχει ένας κόσμος στον οποίο μπορούμε να στηριχτούμε.
Και ίσως το ουσιαστικό ερώτημα που αφήνει ανοιχτό αυτή η προσέγγιση είναι πόσο διαφορετική θα μπορούσε να γίνει η καθημερινότητά μας αν, εκτός από το να μαθαίνουμε στους ανθρώπους πώς να αντέχουν την ανασφάλεια, αρχίζαμε να μειώνουμε και τις συνθήκες που τη δημιουργούν.

































