Ο Gregg Braden χρησιμοποιεί συχνά έναν όρο για να περιγράψει την εποχή που ζούμε: εποχή των άκρων.
Οι αλλαγές έρχονται ταυτόχρονα από πολλές κατευθύνσεις. Τεχνολογία, οικονομία, κλίμα, κοινωνικές μεταβολές, γεωπολιτική, εργασία, ανθρώπινες σχέσεις. Η αβεβαιότητα έχει γίνει μέρος της καθημερινής εμπειρίας και ο χρόνος που έχουμε στη διάθεσή μας για να προσαρμοστούμε μοιάζει διαρκώς μικρότερος.
Advertisment
Ο Braden ασχολείται εδώ και χρόνια με ένα ερώτημα που μέσα σε αυτή τη συνθήκη αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Πώς μπορεί ένας άνθρωπος να παραμένει λειτουργικός, διαυγής και εσωτερικά σταθερός όταν γύρω του συμβαίνουν πράγματα που ξεπερνούν την προσωπική του δυνατότητα ελέγχου;
Στο βιβλίο του Resilience from the Heart («Ανθεκτικότητα από την Καρδιά») και στο νεότερο έργο του γύρω από την ανθεκτικότητα, η απάντησή του ξεκινά από μια διάκριση που έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την εποχή μας: τη διάκριση ανάμεσα στην παραδοσιακή και την προσαρμοστική ανθεκτικότητα.
Η παραδοσιακή έννοια της ανθεκτικότητας συνδέεται κυρίως με την αποκατάσταση. Έπειτα από μια κρίση, μια απώλεια ή μια έντονη ανατροπή, ο άνθρωπος προσπαθεί να επαναφέρει τη ζωή και τη λειτουργικότητά του όσο γίνεται πιο κοντά στην προηγούμενη κατάσταση.
Advertisment
Η προσαρμοστική ανθεκτικότητα αφορά κάτι διαφορετικό. Υπάρχουν αλλαγές ύστερα από τις οποίες η προηγούμενη κατάσταση παύει να υπάρχει. Οι συνθήκες έχουν μεταβληθεί και η αποκατάσταση όσων υπήρχαν πριν μπορεί να είναι αδύνατη ή να έχει πάψει να αποτελεί το πραγματικό ζητούμενο.
Σε αυτές τις περιπτώσεις, η ανθεκτικότητα εκφράζεται μέσα από την ικανότητα προσαρμογής. Ο άνθρωπος καλείται να κατανοήσει τις νέες συνθήκες, να ρυθμίσει την εσωτερική του αντίδραση και να βρει έναν λειτουργικό τρόπο να κινηθεί μέσα σε αυτό που υπάρχει τώρα.
Σε ένα από τα πρόσφατα προγράμματά του ο Braden το διατυπώνει αρκετά καθαρά: «your ability to respond with resilience can make all the difference», δηλαδή «η ικανότητά σου να ανταποκρίνεσαι με ανθεκτικότητα μπορεί να κάνει όλη τη διαφορά».
Το κρίσιμο σημείο βρίσκεται στην ανταπόκριση.
Ο Braden στρέφει το ενδιαφέρον στον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος αντιμετωπίζει αυτό που του συμβαίνει και, κυρίως, στον τρόπο με τον οποίο προσαρμόζεται όταν οι συνθήκες έχουν ήδη αλλάξει.
Στο παρακάτω βίντεο ο Gregg Braden εξηγεί τη διαφορά ανάμεσα στην παραδοσιακή και την προσαρμοστική ανθεκτικότητα και αναπτύσσει την ιδέα ότι, όταν ο κόσμος μεταβάλλεται ριζικά, η ικανότητα προσαρμογής αποκτά μεγαλύτερη σημασία από την προσπάθεια αποκατάστασης της προηγούμενης κατάστασης.
Η διάκριση αυτή γίνεται πολύ πιο κατανοητή όταν τη μεταφέρουμε στην καθημερινότητα. Ένας άνθρωπος μπορεί να έχει ελάχιστη επιρροή σε μια οικονομική κρίση. Μπορεί να μην μπορεί να επηρεάσει μια γεωπολιτική εξέλιξη. Μπορεί να βλέπει το επάγγελμά του να μεταμορφώνεται από μια τεχνολογία που πριν από λίγα χρόνια ουσιαστικά απουσίαζε από τη ζωή του. Μπορεί να βιώσει μια αλλαγή σε μια σχέση, στην υγεία, στην οικογένεια ή στον τρόπο ζωής του που μεταβάλλει οριστικά τις συνθήκες μέσα στις οποίες είχε μάθει να λειτουργεί. Σε τέτοιες περιπτώσεις, η αποκατάσταση της προηγούμενης πραγματικότητας μπορεί να είναι αδύνατη.
Και εδώ η προσαρμοστική ανθεκτικότητα αποκτά πολύ συγκεκριμένο νόημα. Σύμφωνα με τον Braden, υπάρχει ένας τομέας στον οποίο μπορούμε να ασκήσουμε μεγαλύτερη επιρροή από όση συνήθως αντιλαμβανόμαστε. Είναι η εσωτερική κατάσταση με την οποία αντιμετωπίζουμε όσα συμβαίνουν.
Τι συμβαίνει μέσα μας όταν φοβόμαστε. Πώς αντιδρά το σώμα όταν αισθάνεται απειλή. Πού κατευθύνεται η σκέψη όταν εμφανίζεται αβεβαιότητα. Πόσο γρήγορα μετατρέπεται ένα γεγονός σε σενάριο. Πόσο περιθώριο υπάρχει ανάμεσα στην πρώτη μας αντίδραση και σε αυτό που τελικά επιλέγουμε να κάνουμε.
Ο Braden θεωρεί ότι αυτό το περιθώριο μπορεί να καλλιεργηθεί.
Στο Resilience from the Heart («Ανθεκτικότητα από την Καρδιά») περιγράφει μια συγκεκριμένη πρακτική, η οποία βασίζεται σε τεχνικές που έχουν αναπτυχθεί από το Ινστιτούτο HeartMath. Ο άνθρωπος μεταφέρει την προσοχή του στην περιοχή της καρδιάς, επιβραδύνει την αναπνοή και ενεργοποιεί συνειδητά ένα συναίσθημα όπως η εκτίμηση, η φροντίδα, η ευγνωμοσύνη ή η συμπόνια. Στη συνέχεια παραμένει για λίγο σε αυτή την εσωτερική κατάσταση και στρέφεται προς το ζήτημα που τον απασχολεί.
Για τον Braden, αυτή η διαδικασία συνδέεται με αυτό που αποκαλεί συνοχή καρδιάς και εγκεφάλου. Περιγράφει τη συνοχή ως μια κατάσταση μεγαλύτερου συντονισμού ανάμεσα στις φυσιολογικές και συναισθηματικές λειτουργίες και θεωρεί ότι η συστηματική εξάσκηση μπορεί να κάνει αυτή την κατάσταση σταδιακά πιο προσιτή.
Η ιδέα αυτή αποκτά ενδιαφέρον όταν τη δούμε μέσα σε μια πραγματική στιγμή έντασης. Ένας άνθρωπος βρίσκεται σε μια δύσκολη συζήτηση. Ακούει κάτι που τον πληγώνει ή τον θυμώνει. Μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα το σώμα έχει ήδη αντιδράσει. Η αναπνοή αλλάζει, η ένταση αυξάνεται, η προσοχή στενεύει και η επόμενη φράση μπορεί να βγει σχεδόν αυτόματα.
Ακριβώς εκεί τοποθετεί ο Braden την αξία της αυτορρύθμισης. Στην ικανότητα να αναγνωρίσουμε έγκαιρα τι συμβαίνει μέσα μας και να επηρεάσουμε τον τρόπο με τον οποίο θα αντιδράσουμε.
Μερικές φορές αυτό μπορεί να σημαίνει μια αλλαγή στον ρυθμό της αναπνοής. Μπορεί να σημαίνει μετακίνηση της προσοχής. Μπορεί να είναι η συνειδητή ανάκληση ενός συναισθήματος που μειώνει την ένταση της στιγμής. Μπορεί απλώς να είναι η αναγνώριση ότι η εσωτερική μας κατάσταση επηρεάζει ήδη τον τρόπο με τον οποίο ερμηνεύουμε όσα συμβαίνουν.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία επειδή συχνά βιώνουμε την εσωτερική μας κατάσταση σαν να αποτελεί άμεση συνέπεια των γεγονότων. Κάτι συμβαίνει και αισθανόμαστε ότι η αντίδρασή μας προκύπτει σχεδόν αυτόματα από αυτό. Ο Braden προτείνει να κοιτάξουμε λίγο πιο προσεκτικά τη διαδικασία. Ανάμεσα σε αυτό που συμβαίνει και στον τρόπο με τον οποίο τελικά ανταποκρινόμαστε παρεμβάλλονται η αναπνοή, η φυσιολογία, η προσοχή, οι σκέψεις, τα συναισθήματα, οι προηγούμενες εμπειρίες και οι προσδοκίες μας. Μέρος αυτής της διαδικασίας, σύμφωνα με τον ίδιο, μπορεί να εκπαιδευτεί.
Ο φόβος μπορεί να εμφανιστεί και ο άνθρωπος να διαθέτει τρόπους να ρυθμίσει την ένταση που δημιουργείται μέσα του. Η αβεβαιότητα μπορεί να παραμένει πραγματική και συγχρόνως να καλλιεργείται μεγαλύτερη εσωτερική σταθερότητα απέναντί της. Μια δύσκολη αλλαγή μπορεί να απαιτεί χρόνο, αποφάσεις και ουσιαστική προσαρμογή. Η εσωτερική κατάσταση από την οποία θα κάνουμε όλα αυτά παραμένει ένα πεδίο στο οποίο μπορούμε να εργαστούμε.
Αυτή είναι και η πλευρά της ανθεκτικότητας που ενδιαφέρει ιδιαίτερα τον Braden. Η ικανότητά μας να διατηρούμε μεγαλύτερη εσωτερική σταθερότητα, ώστε να μπορούμε να σκεφτούμε, να αισθανθούμε και να αποφασίσουμε με μεγαλύτερη καθαρότητα μέσα σε συνθήκες αλλαγής.
Στο σημερινό του έργο μιλά για ένα «inner resilience system», δηλαδή έναν «εσωτερικό μηχανισμό ανθεκτικότητας», και περιγράφει τη δυνατότητα μετάβασης από την αυτόματη αντίδραση στο στρες προς μεγαλύτερη ικανότητα προσαρμογής και αυτορρύθμισης. Το ενδιαφέρον σε αυτή την προσέγγιση βρίσκεται στο γεγονός ότι η ανθεκτικότητα παύει να αφορά αποκλειστικά όσα συμβαίνουν μετά την κρίση. Αρχίζει να αφορά και τον τρόπο με τον οποίο βρισκόμαστε μέσα στην αλλαγή όσο αυτή συμβαίνει.
Αυτό αλλάζει αρκετά και το ερώτημα που κάνουμε στον εαυτό μας.
Η παλαιότερη λογική της ανθεκτικότητας θα μπορούσε να μας οδηγήσει στην ερώτηση: «Πώς θα αποκαταστήσω αυτό που υπήρχε πριν;» Η προσαρμοστική ανθεκτικότητα μας καλεί να εξετάσουμε κάτι διαφορετικό: «Πώς μπορώ να λειτουργήσω μέσα στις συνθήκες που υπάρχουν τώρα;»
Ένας άνθρωπος που βρίσκεται σε παρατεταμένη ένταση βλέπει συνήθως μικρότερο εύρος επιλογών. Η σκέψη γίνεται πιο άκαμπτη, οι αντιδράσεις περισσότερο αυτόματες και η αβεβαιότητα συχνά μεγαλώνει μέσα στο μυαλό περισσότερο από όσο επιβάλλουν τα πραγματικά δεδομένα.
Η αυτορρύθμιση, όπως την προσεγγίζει ο Braden, δημιουργεί τις προϋποθέσεις για μια διαφορετική σχέση με την αλλαγή. Περισσότερη επίγνωση της εσωτερικής μας κατάστασης, μεγαλύτερη ικανότητα ρύθμισης της αντίδρασης και περισσότερο περιθώριο για συνειδητή επιλογή.
Ο κόσμος μπορεί να μεταβάλλεται χωρίς τη συγκατάθεσή μας. Οι συνθήκες μπορεί να αλλάζουν γρηγορότερα από όσο θα επιλέγαμε. Η δική μας ικανότητα προσαρμογής, όμως, περιλαμβάνει στοιχεία που μπορούν να καλλιεργηθούν.
Ο Gregg Braden θα συμμετάσχει ζωντανά μέσω διαδικτύου στο HeartMath European Symposium 3.0, Heart in Leadership («Η Καρδιά στην Ηγεσία»), που θα πραγματοποιηθεί στην Αθήνα από τις 30 Οκτωβρίου έως την 1η Νοεμβρίου 2026. Παρακολουθήστε ζωντανά τον Gregg Braden στο HeartMath European Symposium 3.0: https://heartmathsymposium.com
