Υπάρχουν μορφές θλίψης που δεν μπορούν να ειπωθούν. Δεν γεννιούνται από γεγονότα, δεν δικαιούνται αποχαιρετισμό και συχνά δεν βρίσκουν τρόπο να ειπωθούν. Έρχονται μέσα από το αίσθημα ότι κάτι σημαντικό δεν συνέβη ποτέ. Ότι μια εκδοχή του εαυτού μας δεν μπόρεσε να υπάρξει.
Δεν έχουμε λέξεις για να πενθήσουμε κάτι που δεν υπήρξε, κι όμως το αίσθημα της απώλειας είναι αληθινό. Είναι το βουβό πένθος του μη πραγματωμένου εαυτού: μια θλίψη χωρίς σαφές αντικείμενο, χωρίς μνήμη, χωρίς ημερομηνία. Ξυπνά ως αίσθηση κενού, ή σαν μια αόριστη αδικία. Μπορεί να μοιάζει με μελαγχολία, με έλλειψη νοήματος, ακόμη κι όταν όλα φαίνονται «εντάξει».
Advertisment
Σε τέτοιο πένθος δεν δίνουμε εύκολα χώρο. Το υποτιμάμε, το σπρώχνουμε κάτω από την επιφάνεια. Κι όμως συχνά πρόκειται για έναν βαθύ υπαρξιακό πόνο. Τη σιωπηλή επίγνωση ότι κάτι από τον εαυτό μας δεν γεννήθηκε ποτέ.
Ο μη πραγματωμένος εαυτός
Σε κάθε σταυροδρόμι της ζωής μας, όταν παίρνουμε μια απόφαση, εγκαταλείπουμε μια άλλη εκδοχή. Αυτή η εγκατάλειψη είναι μέρος της ανθρώπινης συνθήκης. Κανείς δεν μπορεί να ζήσει όλες τις πιθανές ζωές του.
Μέσα μας, κάθε δρόμος που δεν ακολουθήσαμε συνεχίζει να υπάρχει με τον τρόπο του. Μπορεί να εμφανίζεται σε μια σκέψη που επιστρέφει ξαφνικά, σε μια επιθυμία που δεν ξεχάστηκε, σε μια φράση που δεν ειπώθηκε. Κάποιες φορές, τον νιώθουμε όταν τραγουδάμε μόνοι μας και θυμόμαστε πόσο αγαπούσαμε τη μουσική. Ή όταν κοιτάμε ένα ταξίδι που ακυρώσαμε. Ή όταν επιστρέφει στη μνήμη μας ένας άνθρωπος που κάποτε αγαπήσαμε, αλλά επιλέξαμε να αφήσουμε.
Advertisment
Οι μη πραγματωμένες ζωές κουβαλούν επιθυμίες, κομμάτια ταυτότητας, ίσως και κρυφές αλήθειες. Πίσω τους κρύβεται κάτι που υπήρξε αληθινό και πολύτιμο, έστω και αν το αρνηθήκαμε. Αυτό που πενθούμε δεν είναι μια ευκαιρία που χάθηκε, αλλά μια πτυχή του εαυτού μας που δεν πήρε μορφή.
Η σύγκριση κι η επιστροφή του πένθους
Οι διαδρομές που δεν ακολουθήσαμε επιστρέφουν στη σκέψη μας όταν κάτι μέσα στην καθημερινότητα κλονίζεται. Συχνά σε περιόδους που νιώθουμε ότι χάσαμε τον προσανατολισμό μας. Όταν μια επιλογή δεν αποδίδει αυτό που ελπίζαμε. Όταν ένα όνειρο που αφήσαμε στην άκρη έρχεται ξανά μπροστά μας. Όταν η πραγματικότητα μάς κάνει να αναρωτηθούμε πώς θα ήταν η ζωή αν είχαμε τολμήσει αλλιώς.
Σε αυτές τις στιγμές, ο νους στρέφεται προς τα πίσω. Θυμάται τις αποφάσεις που δεν πάρθηκαν, τις επιθυμίες που δεν διεκδικήθηκαν, τα μονοπάτια που προσπεράστηκαν. Και η ερώτηση γεννιέται σχεδόν από μόνη της: «έκανα σωστά;»
Όμως η ζωή δεν προσφέρει εγγυήσεις. Καμία απόφαση δεν συνοδεύεται από βεβαιότητα. Κάθε επιλογή μάς απομακρύνει από κάτι και ταυτόχρονα μάς πηγαίνει κάπου. Μπορεί να μη φτάσαμε εκεί που είχαμε φανταστεί, όμως βρισκόμαστε σε έναν τόπο που διαμορφώθηκε από τις ανάγκες, τους φόβους, τις επιθυμίες και τις αντοχές μας τη στιγμή της απόφασης.
Οι επιλογές μας, μάς δείχνουν ποιοι ήμασταν τότε και μας βοηθούν να δούμε πού βρισκόμαστε τώρα. Ακόμα κι όταν αλλάζουμε πορεία, δεν ξεκινάμε από το μηδέν. Κουβαλάμε τις διαδρομές που έγιναν και αυτές που δεν έγιναν. Και μέσα από αυτές, συνεχίζουμε να εξελισσόμαστε. Η ζωή δεν είναι εύκολη. Είναι όμως δική μας.
Τι σημαίνει ενσωμάτωση
Η παγίδα σε τέτοιες στιγμές είναι η παρόρμηση να «διορθώσουμε» τη ζωή μας. Να τρέξουμε να αναβιώσουμε ό,τι χάθηκε, να ξαναγράψουμε το παρελθόν με νέες πράξεις. Αυτό σπάνια είναι ουσιαστικό. Δεν υπάρχει γνήσια επιστροφή στον εαυτό που ήμασταν πριν είκοσι χρόνια.
Η πρόκληση είναι να ενσωματώσουμε εκείνα τα μέρη του εαυτού μας που κάποτε αποσιωπήθηκαν για να πάψουν να είναι εξόριστα. Αυτό σημαίνει να τους δώσουμε χώρο, να τα αφουγκραστούμε, να τα πενθήσουμε, να τα αναγνωρίσουμε. Και ύστερα, να βρούμε τρόπους – έστω συμβολικούς – να τα φέρουμε στο φως, για να γίνουμε πιο ολόκληροι μέσα σε αυτό που ήδη είμαστε.
Ένας άνθρωπος που ήθελε να γίνει συγγραφέας, δεν χρειάζεται να εκδώσει μυθιστόρημα για να τιμήσει εκείνο το κομμάτι του. Αρκεί να γράψει. Να δωσει φωνή στην επιθυμία του, έστω και τώρα. Να κάνει ειρήνη με τον χρόνο, χωρίς να πολεμά την ηλικία ή τις συνθήκες. Η συμφιλίωση με τον μη πραγματωμένο εαυτό είναι ένας τρόπος να αγκαλιάσουμε την πολυπλοκότητα του ποιοι είμαστε.
Από το «τι δεν έγινα» στο «ποιος είμαι τώρα»
Κάθε ζωή, όσο πλούσια κι αν είναι, εμπεριέχει επιλογές που αποκλείστηκαν. Καμία ύπαρξη δεν είναι πλήρης, αλλά μπορεί να είναι αληθινή. Αυτή η αλήθεια, δεν έρχεται με το να τα ζήσουμε όλα, αλλά με το να ζήσουμε συνειδητά αυτό που επιλέγουμε.
Το βουβό πένθος, όταν αναγνωριστεί και ενσωματωθεί, γίνεται πυξίδα. Δεν δείχνει απαραίτητα προς το μέλλον, αλλά μας βοηθά να καταλάβουμε βαθύτερα το παρόν. Να δούμε τι αξίζει ακόμη να εκφραστεί. Τι ανάγκες επιμένουν. Τι επιθυμίες ζητούν χώρο, ποιες κουβαλούν κάτι αληθινό.
Η πιο σημαντική ερώτηση προς τον εαυτό μας, ίσως θα πρέπει να είναι : “πώς μπορώ σήμερα να ζω πιο αληθινά με αυτό που είμαι;”
Όπως είπε κι ο Kazuo Ishiguro: Υπήρχε μια άλλη εκδοχή της ζωής που ίσως να μου ανήκε, αλλά αυτή είναι η ζωή που ζω.
Πηγές / Βιβλιογραφία:
- Yalom, I. D. – Staring at the Sun: Overcoming the Terror of Death
- Neimeyer, R. A. – Meaning Reconstruction in the Wake of Loss
- Markus, H., & Nurius, P. (1986). Possible Selves. Psychological Review, 93(2), 354–366.
- Gottlieb, L. – Maybe You Should Talk to Someone
- Grosz, S. – The Examined Life: How We Lose and Find Ourselves
