Υπάρχουν φορές που το σώμα κάθεται στο παρόν, αλλά το μυαλό διασχίζει ήδη το μέλλον. Η σκέψη προτρέχει, η εμπειρία ακολουθεί λαχανιασμένη. Και κάπου ανάμεσα, η ψυχή περιμένει.
Στην εποχή μας, το μυαλό μαθαίνει να τρέχει. Μας διδάσκουν να προνοούμε, να σχεδιάζουμε, να επεξεργαζόμαστε, να ερμηνεύουμε. Σκεφτόμαστε πιο γρήγορα από ποτέ — αλλά η αίσθηση ότι ζούμε πραγματικά όσα μας συμβαίνουν συχνά απουσιάζει. Το μυαλό τρέχει κι η ψυχή μένει πίσω, κι αυτό δεν είναι ποιητική υπερβολή. Περιγράφει ένα φαινόμενο υπαρξιακής ασυμφωνίας: την απόσταση ανάμεσα στον ρυθμό της σκέψης και τον ρυθμό της συναισθηματικής επεξεργασίας.
Advertisment
Η καθημερινή εμπειρία γεμίζει από απορρυθμίσεις. Αντιδρούμε πριν νιώσουμε, εξηγούμε πριν βιώσουμε, αποφασίζουμε πριν αφομοιώσουμε. Το αποτέλεσμα; Η αποδυνάμωση της βίωσης. Το μυαλό προτρέχει. Η ψυχή, ως φορέας εσωτερικού ρυθμού, ως τρόπος αφομοίωσης, καθυστερεί. Αυτό το χάσμα είναι όλο και πιο συχνό — και όχι χωρίς συνέπειες.
Γνωστική υπερφόρτωση και το άγχος της πρόβλεψης
Η νευροεπιστήμη και η ψυχολογία έχουν περιγράψει εκτενώς το φαινόμενο της γνωστικής υπερφόρτωσης: όταν ο εγκέφαλος διαχειρίζεται υπερβολικά πολλά ερεθίσματα και σκέψεις ταυτόχρονα, η ικανότητά του να συγκεντρώνεται, να αναπαύεται και να βιώνει μειώνεται. Οι λειτουργίες της προσοχής και της μνήμης επηρεάζονται. Κυρίως όμως, επηρεάζεται η αίσθηση παρουσίας.
Η συνεχής ενεργοποίηση του προμετωπιαίου φλοιού —το κέντρο του σχεδιασμού, της πρόβλεψης, της κρίσης— ενισχύει την αίσθηση ελέγχου αλλά όχι την αίσθηση νοήματος. Όταν όλα γίνονται αντικείμενα σκέψης, τίποτα δεν γίνεται αντικείμενο βίωσης.
Advertisment
Η πληροφοριακή υπερφόρτωση (information overload), το ψηφιακό multitasking και η ανάγκη διαρκούς προσαρμογής εντείνουν το φαινόμενο. Η σκέψη επιταχύνεται σε ρυθμούς που η ψυχή —ως αισθητικότητα, ενσυναίσθηση, συμβολική κατανόηση— δεν προλαβαίνει να παρακολουθήσει. Το άτομο καταλήγει να λειτουργεί σαν μηχανισμός αξιολόγησης κι όχι σαν σώμα που νιώθει και αφομοιώνει.
Η εμπειρία που χάνεται στην πρόβλεψη
Η υπερβολική σκέψη συνήθως δεν είναι στοχαστική. Είναι αμυντική. Προσπαθούμε να προλάβουμε την εμπειρία πριν αυτή γίνει αβέβαιη, ανεξέλεγκτη, επώδυνη. Το μυαλό σπεύδει να προβλέψει, να ερμηνεύσει, να προστατεύσει. Όμως η ζωή δεν ζητά πάντα να γίνει κατανοητή αμέσως. Ζητά να βιωθεί.
Όταν το μυαλό κινείται πιο γρήγορα από την εμπειρία, δημιουργείται ένα είδος εσωτερικής αποκοπής. Η ζωή μοιάζει να περνά από δίπλα κι η μνήμη δεν σχηματίζεται ουσιαστικά. Το άτομο θυμάται τι σκέφτηκε, όχι τι ένιωσε.
Η συναισθηματική επεξεργασία χρειάζεται χρόνο, ησυχία, έκθεση. Όταν αυτά λείπουν η ψυχή μένει πίσω, γιατί η ψυχή χρειάζεται ρυθμό.
Ρυθμοί ζωής και υπαρξιακή απορρύθμιση
Η σύγχρονη κουλτούρα δεν ευνοεί τη βραδύτητα. Η παραγωγικότητα, η διαθεσιμότητα, η ταχύτητα απόκρισης παρουσιάζονται ως αρετές. Σε αυτό το πλαίσιο, το να επιβραδύνεις, να παραμένεις, να αδρανείς, να σιωπάς, δεν έχουν αξία.
Όμως η ψυχή —με την έννοια του εσωτερικού χώρου που αισθάνεται, σημασιοδοτεί και μεταβολίζει— λειτουργεί με ρυθμούς διαφορετικούς από εκείνους της σκέψης. Δεν επιταχύνεται χωρίς απώλειες. Δεν αφομοιώνει χωρίς σιωπή.
Η απώλεια ρυθμού, αυτή η απορρύθμιση μεταξύ σκέψης και βίωσης, έχει υπαρξιακές συνέπειες. Ο χρόνος γίνεται επίπεδος, οι εμπειρίες λεπταίνουν, η εσωτερική ζωή αποξενώνεται. Όπως σημείωνε ο Χανς Γκέοργκ Γκάνταμερ, η κατανόηση δεν είναι στιγμιαία πράξη· απαιτεί χρόνο και παραμονή. Χωρίς αυτά, η ψυχή δεν μπορεί να παρακολουθήσει τη σκέψη — κι έτσι το άτομο ζει νοητικά, αλλά όχι υπαρξιακά.
Πώς αποκαθίσταται ο συγχρονισμός
Η πρόκληση είναι να σκεφτόμαστε με ρυθμό που επιτρέπει την εσωτερική παρακολούθηση. Η πρακτική της ενσυνειδητότητας (mindfulness), η επαναφορά της προσοχής στο σώμα, στην αναπνοή, στη στιγμιαία εμπειρία, λειτουργούν ως τρόποι αποκατάστασης του εσωτερικού συγχρονισμού.
Η αργή γραφή, η μη παραγωγική σιωπή, η απλή παρατήρηση της πραγματικότητας χωρίς άμεση απόκριση, επιτρέπουν στο εσωτερικό να ακολουθήσει το εξωτερικό και να το βιώσει.
Ο Ντάνιελ Κάνεμαν έχει δείξει ότι ο νους λειτουργεί με δύο συστήματα: το ταχύ, διαισθητικό (σύστημα 1) και το αργό, στοχαστικό (σύστημα 2). Η ψυχή —ως ενοποιητική δύναμη νοήματος— χρειάζεται και τα δύο, αλλά κυρίως τον χρόνο του δεύτερου: τον χρόνο της αργής παραμονής, της μη αμυντικής κατανόησης.
Ολόκληροι μέσα στον χρόνο
Δεν ζούμε περισσότερο όταν σκεφτόμαστε γρηγορότερα. Ζούμε βαθύτερα όταν σκεφτόμαστε με τρόπο που η ψυχή μπορεί να παρακολουθήσει. Η αναλογία ανάμεσα στο μυαλό και στην ψυχή δεν είναι θέμα ταχύτητας, αλλά συγχρονισμού. Να σκεφτόμαστε χωρίς να προσπερνάμε. Να νιώθουμε χωρίς να παραλύουμε. Να δρούμε χωρίς να αποκόπτουμε.
Η ποιότητα της παρουσίας μετριέται σε ρυθμό. Ο εσωτερικός συγχρονισμός —το να μπορεί η εμπειρία να περάσει από τη σκέψη στο σώμα, κι από το σώμα στο βίωμα— είναι μια μορφή βαθιάς ζωτικότητας. Μιας ύπαρξης που δεν καταναλώνει τον χρόνο, αλλά τον κατοικεί.
Η εποχή μάς σπρώχνει να κινούμαστε μπροστά από τον χρόνο — να φτάνουμε πριν από τα γεγονότα, πριν από τα συναισθήματα, πριν από εμάς. Η ουσία όμως δεν βρίσκεται στο να προηγούμαστε της ζωής, αλλά στο να της επιτρέπουμε να μας βρει ολόκληρους.
Πηγές:
- Kahneman, D. (2011). Thinking, Fast and Slow. Farrar, Straus and Giroux.
- Goleman, D. (2013). Focus: The Hidden Driver of Excellence. Harper.
- Hartmut Rosa (2013). Social Acceleration: A New Theory of Modernity. Columbia University Press.
- Kabat-Zinn, J. (1994). Wherever You Go, There You Are. Hyperion.
- Van der Kolk, B. (2014). The Body Keeps the Score. Viking
