Γιατί φοβόμαστε την οικειότητα;

“Ο άνθρωπος επιθυμεί τα χέρια που θα τον αγγίξουν με αγάπη, αλλά τρέμει να τα αφήσει να τον αγγίξουν πραγματικά.”

Θέλουμε να αγαπηθούμε. Θέλουμε να νιώσουμε ορατοί, αποδεκτοί, συνδεδεμένοι. Κι όμως, όταν ο άλλος πλησιάζει πραγματικά, κάτι στην καρδιά μας συσπάται. Το βήμα μας μπερδεύεται ανάμεσα στο «σε χρειάζομαι» και στο «μήπως με πληγώσεις;»

Advertisment

Η οικειότητα είναι επιθυμητή, αλλά και τρομακτική. Γιατί; Επειδή φανερώνει. Επειδή μας ξεγυμνώνει. Δεν μπορείς να κρατάς αποστάσεις όταν ζεις μαζί, συνυπάρχεις, μοιράζεσαι. Και αυτή η εγγύτητα, όσο ελκυστική κι αν είναι, προκαλεί φόβο.

Τι είναι οικειότητα στην πράξη

Η φυσική εγγύτητα ή η συχνή επαφή είναι η μία πλευρά της οικειότητας. Η συναισθηματική εγγύτητα που προκύπτει, είναι η άλλη.

Οικειότητα σημαίνει:

Advertisment

• Να μπορείς να πεις «πονώ», «δεν ξέρω», «θέλω», χωρίς να ανησυχείς για την αντίδραση.
• Να δείξεις την ανθρώπινη, εύθραυστη πλευρά σου, χωρίς φόβο.
• Να είσαι ο εαυτός σου χωρίς να αισθάνεσαι την ανάγκη να κρυφτείς.

Μιλάμε για εκείνη την σπάνια ποιότητα επαφής που βασίζεται στην αμοιβαία ευαλωτότητα. Εκεί που δεν φοβάσαι να πεις «αυτός είμαι». Εκεί που η αλήθεια σου δεν είναι κίνδυνος, αλλά γέφυρα.

Οι ρίζες του φόβου: Παιδική ηλικία και τραύμα

Ο φόβος της οικειότητας δεν ξεκινά στην ενήλικη ζωή. Γεννιέται στις πρώτες μας σχέσεις — αυτές που διαμόρφωσαν την εσωτερική μας αίσθηση ασφάλειας. Η θεωρία προσκόλλησης του Bowlby και οι μελέτες της Ainsworth δείχνουν ξεκάθαρα πως ο τρόπος με τον οποίο δεθήκαμε ως βρέφη με τους φροντιστές μας επηρεάζει καθοριστικά τον τρόπο με τον οποίο σχετιζόμαστε ως ενήλικες.

Αν η φροντίδα ήταν ασφαλής, συνεπής και συναισθηματικά παρούσα, μαθαίναμε ότι η εγγύτητα είναι ασφαλής. Ότι μπορούμε να ζητάμε, να περιμένουμε, να λαμβάνουμε. Αντίθετα, όταν μεγαλώσαμε μέσα σε αβεβαιότητα, κριτική, ασυνέπεια ή εγκατάλειψη, τότε η εγγύτητα έγινε ταυτόχρονα επιθυμητή και επικίνδυνη.

Αναπτύσσουμε τότε μια διπλή στρατηγική: ποθούμε την εγγύτητα αλλά την φοβόμαστε. Θέλουμε τη σύνδεση αλλά ταυτοχρόνως κρατάμε αόρατες αποστάσεις.

Πώς αποφεύγουμε την οικειότητα χωρίς να το καταλαβαίνουμε

Η αποφυγή της οικειότητας δεν παρουσιάζεται πάντα με τη μορφή της απόστασης ή της απομόνωσης. Πολύ συχνά εκδηλώνεται μέσα σε φαινομενικά «λειτουργικές» συμπεριφορές που δεν προδίδουν ανοιχτά την αμυντική τους φύση. Μπορεί να έχουμε έντονη κοινωνικότητα, σταθερές σχέσεις ή επαφή με άλλους και ωστόσο να παραμένουμε συναισθηματικά αποστασιοποιημένοι.

Αυτή η ασυνείδητη αποφυγή είναι ένας έξυπνος, εσωτερικός μηχανισμός προστασίας. Είναι το κομμάτι μέσα μας που έμαθε να προστατεύεται από την εγκατάλειψη ή τον πόνο της σχέσης, με αόρατες αμυντικές στρατηγικές.

Συνήθεις μορφές αποφυγής:

• Επένδυση σε ανέφικτους έρωτες ή καταστάσεις εξ αποστάσεως. Ερωτευόμαστε ανθρώπους που δεν είναι συναισθηματικά διαθέσιμοι, είναι σε άλλες χώρες, ή δεν ανταποκρίνονται με τον ίδιο τρόπο. Έτσι νιώθουμε ότι θέλουμε σχέση, αλλά ποτέ δεν έρχεται η πραγματική εγγύτητα.
• Χρήση του χιούμορ ως άμυνα. Όταν η συζήτηση γίνεται προσωπική ή τρυφερή, αστειευόμαστε. Το γέλιο γίνεται ασπίδα από τη σύνδεση. Προστατεύει από την αποκάλυψη και διατηρεί τον έλεγχο.
• Υπεραπασχόληση. Η διαρκής απασχόληση με εργασία, υποχρεώσεις ή ακόμη και «προσωπική ανάπτυξη» μπορεί να λειτουργεί ως τρόπος αποφυγής της πραγματικής επαφής με τον άλλον.
• Συνεχής αναζήτηση του τέλειου. Το να βρίσκουμε διαρκώς ελαττώματα στον άλλον (ή στον εαυτό μας) λειτουργεί ως ένα φίλτρο που μας εμποδίζει να νιώσουμε «αρκετοί» για τη σύνδεση. Η τελειότητα γίνεται άλλοθι για να μην εκτεθούμε.
• Αποφυγή του βλέμματος. Η αποφυγή του βλέμματος σε στιγμές εγγύτητας –σε μία αγκαλιά, μια συζήτηση ή έναν έπαινο– είναι μικρές, αλλά ισχυρές εκφάνσεις της δυσκολίας να «εκτεθούμε» στα μάτια των άλλων.
• Σωματική δυσφορία στην τρυφερότητα. Κάποιοι άνθρωποι παγώνουν όταν αγκαλιάζονται. Άλλοι γίνονται νευρικοί ή αποσύρονται από το άγγιγμα. Το σώμα θυμάται ότι η οικειότητα ήταν απειλή και αντιδρά προστατευτικά.
• Σαμποτάζ στα πρώτα στάδια σχέσης. Όταν μια σχέση πάει καλά, κάποιοι νιώθουν έντονο άγχος. Τότε αρχίζουν να δημιουργούν απόσταση με ξαφνικές ανάγκες για «χώρο», με επικριτική στάση ή με απόσυρση. Πρόκειται για αντίδραση του νευρικού συστήματος στην αυξημένη εγγύτητα.

Η εσωτερική σύγκρουση: Θέλω / Δεν αντέχω

Η πιο βαθιά αντίφαση του φόβου της οικειότητας είναι αυτή η διπλή επιθυμία:

• Θέλουμε να μας δουν, να μας καταλάβουν, να νιώσουμε πως δεν είμαστε μόνοι.
• Κι όμως, φοβόμαστε ακριβώς αυτή τη στιγμή: τη στιγμή που κάποιος μάς βλέπει «γυμνούς».

Η ψυχή, διαμορφωμένη από παρελθοντικά τραύματα, αναγνωρίζει την εγγύτητα ως πιθανή πηγή κινδύνου. Το σώμα θυμάται το ρίσκο της αποκάλυψης. Η καρδιά ξέρει πόσο κοστίζει μια εγκατάλειψη όταν έχεις ανοιχτεί. Έτσι, παρόλο που διψάμε για συναισθηματική σύνδεση, μέσα μας λειτουργεί ένα εσωτερικό φρένο.

Αυτή η σύγκρουση είναι αθέατη, αλλά πανίσχυρη. Μπορεί να εκφράζεται ως:

• Αμφιθυμία: «Μου λείπει, αλλά δεν αντέχω να τον/την δω.»
• Απόσυρση μετά από στιγμές εγγύτητας.
• Εξιδανίκευση της ανεξαρτησίας: «Δεν χρειάζομαι κανέναν.»
• Σχέσεις που δεν προχωρούν πέρα από ένα σημείο — γιατί το επόμενο βήμα απαιτεί αποκάλυψη.

Υπάρχει, επίσης, ο φόβος της θετικής εμπειρίας. Για κάποιους, το να αγαπηθούν χωρίς όρους φέρνει αμηχανία. Δεν το αναγνωρίζουν, δεν ξέρουν πώς να το «κρατήσουν». Κι έτσι, σαμποτάρουν.

Η εσωτερική σύγκρουση είναι ένας σιωπηλός διάλογος ανάμεσα σε δύο φωνές:

• Μια φωνή λέει: «Άφησέ με να φανώ. Δεν αντέχω άλλο τη μοναξιά.»
• Και η άλλη απαντά: «Προστάτεψέ με. Δεν αντέχω άλλο να πληγωθώ.»

Δεν χρειάζεται να σιγήσει καμία. Η θεραπεία αρχίζει όταν αναγνωρίζουμε την παρουσία και των δύο. Όταν ακούμε την ανάγκη για σύνδεση, αλλά σεβόμαστε τον φόβο που μας κράτησε ασφαλείς μέχρι τώρα. Αυτή η συνύπαρξη είναι το πρώτο βήμα προς την πραγματική επαφή — με τον εαυτό και τους άλλους.

Πώς αντέχεται η οικειότητα: Η πρακτική της αλήθειας

Το αντίδοτο είναι να μάθουμε να συνυπάρχουμε με το φόβο, χωρίς να παραιτούμαστε από την εγγύτητα.

Πρακτικές επανασύνδεσης:

1. Αναγνώρισε την άμυνα σου, χωρίς να την επικρίνεις.
   Μια αμυντική αντίδραση είναι προστασία. Παρατήρησέ την. Πες: «Αυτό που κάνω τώρα είναι τρόπος να κρατήσω τον άλλον μακριά». Δεν χρειάζεται να το αλλάξεις άμεσα — μόνο να το δεις.
2. Άνοιγμα με μικρές, αληθινές πράξεις.
   Αντί να φανερωθείς απότομα, μοίρασε λίγα. Ένα συναίσθημα, μια απορία, μια αλήθεια. Χρησιμοποίησε δοκιμές ασφάλειας κι ενίσχυσε σταδιακά την εμπιστοσύνη σου στη σχέση.
3. Ρύθμισε το σώμα σου.
   Ο φόβος είναι σωματικός. Αν η καρδιά σου χτυπάει, αν νιώθεις δυσφορία, αναπνέεις επιφανειακά — όλα αυτά είναι φυσικά. Ρύθμισε τον ρυθμό της αναπνοής σου, παρατήρησε τα πόδια σου στο έδαφος. Το σώμα σε βοηθά να αντέχεις το συναισθηματικό άνοιγμα.
4. Δημιούργησε έναν χώρο όπου «είναι ασφαλές να είσαι».
   Οι σχέσεις καλλιεργούνται. Δεν αρκεί να θέλουμε εγγύτητα — χρειάζεται να δημιουργήσουμε τις συνθήκες γι’ αυτήν. Αξιολόγησε ποιες σχέσεις τη στηρίζουν και ποιες την υπονομεύουν.
5. Αναζήτησε θεραπευτική υποστήριξη.
   Η ψυχοθεραπεία μπορεί να γίνει «προπόνηση οικειότητας». Ένας χώρος όπου, με ασφάλεια και συνέπεια, μπορείς να δοκιμάζεις την επαφή με τον εαυτό σου και τον άλλον, χωρίς να χρειάζεται να είσαι «έτοιμος».

Η οικειότητα θέλει θάρρος

Η οικειότητα δεν είναι το τέλος της μοναξιάς. Δεν σημαίνει ασφάλεια χωρίς ρωγμές. Σημαίνει χώρο για τις ρωγμές σου μέσα στην παρουσία ενός άλλου.

Θέλει θάρρος να μείνεις όταν φοβάσαι. Να μιλήσεις όταν νιώθεις μικρός. Να μην αποσυρθείς όταν τρέμεις την απόρριψη.

Η οικειότητα δεν είναι για όσους δεν φοβούνται. Είναι για όσους επιλέγουν να πλησιάσουν παρά τον φόβο. Γιατί εκεί, σε αυτή τη λεπτή γραμμή ανάμεσα στην έκθεση και στην αποδοχή, συμβαίνει η θεραπεία.

Πηγές

• Bowlby, J. (1988). A Secure Base: Parent-Child Attachment and Healthy Human Development
• Ainsworth, M. (1978). Patterns of Attachment
• Brown, B. (2012). Daring Greatly
• Perel, E. (2006). Mating in Captivity
• Johnson, S. (2008). Hold Me Tight
• Siegel, D. (2010). The Mindful Therapist