Η αυτογνωσία είναι σαν κρεμμύδι. Έχει πολλές στρώσεις, και όσο περισσότερες αφαιρείς τόσο πιο πιθανό είναι να βάζεις τα κλάματα σε εντελώς ακατάλληλες στιγμές.
Ας πούμε ότι η πρώτη στρώση του κρεμμυδιού της αυτο-γνωσίας είναι η κατανόηση των συναισθημάτων. «Να πότε αισθάνομαι χαρούμενος». «Αυτό με στενοχωρεί». «Αυτό μου δίνει ελπίδα».
Advertisment
Δυστυχώς είναι πολλοί οι άνθρωποι που τα πάνε χάλια ακόμα και σε αυτό το πλέον στοιχειώδες επίπεδο αυτογνω-σίας. Αυτό το ξέρω επειδή κι εγώ έτσι είμαι. Μερικές φορές η γυναίκα μου κι εγώ έχουμε μια διασκεδαστική στιχομυθία που πάει κάπως έτσι:
ΕΚΕΙνη: Τι έχεις;
ΕΓω: Τίποτα. Απολύτως τίποτα. ΕΚΕΙνη: Όχι, κάτι έχεις. πες μου. ΕΓω: Μια χαρά είμαι. Αλήθεια το λέω.
ΕΚΕΙνη: σίγουρα; Φαίνεσαι ταραγμένος.
ΕΓω, γελώντας νευρικά: Έτσι, ε; Όχι, μια χαρά είμαι, σοβαρά σου το λέω.
[Τριάντα λεπτά αργότερα…]
Advertisment
ΕΓω: Γι’ αυτό τα έχω πάρει στο κρανίο! Ο τύπος συμπεριφέρεται λες και δεν υπάρχω.
Όλοι έχουμε συναισθηματικά τυφλά σημεία. Συχνά έχουν να κάνουν με τα συναισθήματα που όταν μεγαλώναμε διδαχτήκαμε ότι είναι ανάρμοστα. Χρειάζονται χρόνια εξάσκησης και προσπάθειας για να μάθουμε να αναγνωρίζουμε τα τυφλά σημεία του εαυτού μας και στη συνέχεια να εκφράζουμε με κατάλληλο τρόπο τα συναισθήματά μας που έχουν επηρεαστεί. Αλλά αυτή η δουλειά έχει τεράστια σημασία και αξίζει τον κόπο.
Η δεύτερη στρώση του κρεμμυδιού της αυτογνωσίας είναι η ικανότητα να ρωτάμε γιατί νιώθουμε συγκεκριμένα συναισθήματα.
Αυτές οι ερωτήσεις είναι δύσκολες, και συχνά παίρνει μήνες ή ακόμα και χρόνια για να δώσουμε ακριβείς και συνεπείς απαντήσεις. Οι περισσότεροι χρειάζεται να πάνε σε κάποιον ψυχοθεραπευτή απλώς και μόνο για να ακούσουν αυτές τις ερωτήσεις για πρώτη φορά. Οι εν λόγω ερωτήσεις έχουν σημασία επειδή διευκρινίζουν τι θεωρούμε επιτυχία και αποτυχία. Γιατί νιώθεις θυμό; Μήπως επειδή δεν κατάφερες να πετύχεις κάποιο στόχο; Γιατί νιώθεις νωθρός και χωρίς κίνητρα; Μήπως επειδή δεν πιστεύεις ότι είσαι αρκετά ικανός;
Αυτή η στρώση ερωτήσεων μας βοηθάει να καταλάβουμε τη βασική αιτία των συναισθημάτων που μας κατακλύζουν. Μόλις καταλάβουμε αυτή τη βασική αιτία, αποκτάμε την ικανότητα να κάνουμε κάτι για να αλλάξουμε την κατάσταση.
Υπάρχει, όμως, κι άλλη, πιο βαθιά, στρώση στο κρεμμύδι της αυτογνωσίας. Αυτή κι αν είναι όλο δάκρυα. Η τρίτη στρώση είναι οι προσωπικές μας αξίες: Γιατί το θεωρώ αυτό επιτυχία/ αποτυχία; Με τι μέτρο επιλέγω να μετράω τον εαυτό μου; Με τι στάνταρ κρίνω τον εαυτό μου και όλους γύρω μου;
Είναι απίστευτα δύσκολο να φτάσει κανείς σε αυτή τη στρώση, που απαιτεί διαρκείς ερωτήσεις και προσπάθειες. Αλλά είναι η πιο σημαντική, γιατί οι αξίες μας καθορίζουν τη φύση των προβλημάτων μας, και η φύση των προβλημάτων μας, με τη σειρά της, καθορίζει την ποιότητα της ζωής μας.
Οι αξίες κρύβονται πίσω από όλα όσα είμαστε και κάνουμε. Αν αυτό που θεωρούμε αξία δεν βοηθάει, αν αυτό που θεωρούμε επιτυχία/αποτυχία είναι αποτέλεσμα κακής επιλογής, τότε όλα όσα βασίστηκαν σε αυτές τις αξίες –οι σκέψεις, τα συναισθήματα, η καθημερινή διάθεση– θα αποτελούν σκέτη παραφωνία. Όλα αυτά που πιστεύουμε και νιώθουμε για μια κατάσταση καταλήγουν τελικά στο πόσο πολύτιμα θεωρούμε ότι είναι.
Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν τα καταφέρνουν να απαντήσουν με ακρίβεια σε αυτές τις ερωτήσεις, κι αυτό τους εμποδίζει να πετύχουν βαθύτερη γνώση των προσωπικών τους αξιών. Ασφαλώς μπορεί να λένε ότι γι’ αυτούς έχει αξία η ειλικρίνεια και η αληθινή φιλία, αλλά καταλήγουν να τριγυρνάνε εδώ κι εκεί και να λένε ψέματα για εσάς πίσω από την πλάτη σας προκειμένου να νιώσουν καλύτερα οι ίδιοι. Οι άνθρωποι μπορεί να θεωρούν ότι αισθάνονται μόνοι. Όμως, όταν αναρωτιούνται γιατί αισθάνονται μόνοι, συνήθως σκαρφίζονται κάποιο τρόπο για να ρίξουν το φταίξιμο στους άλλους –όλοι οι άλλοι είναι κακοί, ή κανένας δεν είναι τόσο κουλ ή τόσο έξυπνος για να τους καταλάβει– κι έτσι αποφεύγουν περαιτέρω τα προβλήματά τους αντί να επιδιώκουν να τα λύσουν.
Πολλοί έχουν την εντύπωση ότι αυτό είναι αυτογνωσία. Όμως, αν μπορούσαν να φτάσουν βαθύτερα και να δουν τις αξίες τους που κρύβονται πίσω από όλα, θα έβλεπαν ότι η αρχική ανάλυση που έκαναν βασίστηκε στην αποφυγή της ευθύνης για τα προβλήματά τους, και όχι στην ακριβή αναγνώ-ριση του προβλήματος. Θα έβλεπαν ότι οι αποφάσεις τους βασίστηκαν στο κυνηγητό δόσεων ευχαρίστησης, όχι στην παραγωγή πραγματικής ευτυχίας.
Αυτό το πιο βαθύ επίπεδο αυτογνωσίας το αγνοούν και οι περισσότεροι γκουρού αυτοβοήθειας. Παίρνουν τους ανθρώπους που είναι δυστυχισμένοι επειδή θέλουν να γίνουν πλούσιοι και τους δίνουν κάθε είδους συμβουλή για το πώς θα βγάλουν κι άλλα λεφτά, ενώ ταυτόχρονα αγνοούν σημαντικές ερωτήσεις που βασίζονται στις αξίες. Γιατί νιώθουν τέτοια ανάγκη να γίνουν πλούσιοι; Πώς επιλέγουν να μετράνε την επιτυχία/αποτυχία για τον εαυτό τους; Μήπως η βασική αιτία της δυστυχίας τους είναι κάποια συγκεκριμένη αξία και όχι το γεγονός ότι ακόμη δεν έχουν αποκτήσει μια Bentley;
Μεγάλο μέρος των συμβουλών που κυκλοφορούν στην πιάτσα κινούνται σε πολύ ρηχό επίπεδο, γιατί στόχος τους είναι να κάνουν τους ανθρώπους να νιώσουν καλά βραχυπρόθεσμα, ενώ τα πραγματικά μακροχρόνια προβλήματα δεν λύνονται ποτέ. Οι αντιλήψεις και τα συναισθήματα των ανθρώπων μπορεί να αλλάξουν, αλλά οι υποβόσκουσες αξίες και τα μέτρα με τα οποία προσδιορίζονται αυτές οι αξίες παραμένουν το ίδιο. Αυτό δεν είναι πραγματική πρόοδος. Είναι απλώς άλλος ένας τρόπος για να πάρει κανείς δόσεις ευχαρίστησης.
Το να κάνεις ειλικρινείς ερωτήσεις στον εαυτό σου είναι δύσκολο. Απαιτείται να θέτεις στον εαυτό σου απλές ερωτήσεις που σε κάνουν να νιώθεις άβολα. Για την ακρίβεια, με βάση τη δική μου εμπειρία, όσο πιο άβολα σε κάνει να νιώθεις η απάντηση, τόσο πιο πιθανό είναι να σου αποκαλύπτει την αλήθεια.
Σταθείτε για μια στιγμή και σκεφτείτε κάτι που σας βασανίζει πολύ. Τώρα ρωτήστε τον εαυτό σας γιατί σας βασανίζει. Κατά πάσα πιθανότητα η απάντηση έχει να κάνει με κάποια αποτυχία. Τώρα ρωτήστε τον εαυτό σας γιατί αυτή η αποτυχία σάς φαίνεται «αληθινή». Τι θα γινόταν αν αυτή η αποτυχία δεν ήταν πράγματι αποτυχία; Τι θα γινόταν αν απλώς τη βλέπετε από λανθασμένη οπτική γωνία;
Απόσπασμα από το βιβλίο THE SUBTLE ART OF NOT GIVING A F*CK που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Διόπτρα
