Σπάνια αισθανόμαστε ασφάλεια, επειδή οι περισσότερες σχέσεις ζητούν από εμάς κάποιον ρόλο. Να είμαστε ήρεμοι, χρήσιμοι, ενδιαφέροντες, δυνατοί, διαθέσιμοι, ευχάριστοι, λογικοί. Από μικρή ηλικία μαθαίνουμε να παρατηρούμε τι αντέχει ο άλλος από την αλήθεια μας. Πόση λύπη χωρά. Πόσο θυμό επιτρέπει. Πόση ανάγκη τον κουράζει. Πόση σιωπή τον ενοχλεί. Έτσι, μεγαλώνοντας, πολλοί άνθρωποι πλησιάζουν τις σχέσεις με ένα εσωτερικό σύστημα επιφυλακής. Χαμογελούν ενώ σφίγγονται. Μιλούν ενώ ελέγχουν τη φωνή τους. Αγαπούν αλλά πάντα διατηρούν ενεργή μια έξοδο κινδύνου. Γι’ αυτό οι ελάχιστοι άνθρωποι που μας κάνουν να αισθανόμαστε ασφαλείς ξεχωρίζουν αμέσως. Έχουν μια παρουσία που επιτρέπει στην ψυχή να αφήσει για λίγο τον ρόλο και να επιστρέψει στον εαυτό της.
Η συναισθηματική ασφάλεια συχνά παρουσιάζεται ως ευγένεια, καλή επικοινωνία ή ώριμη συμπεριφορά. Στην πραγματικότητα είναι πολύ βαθύτερη υπόθεση. Ανήκει στη μνήμη του σώματος, στις πρώτες εμπειρίες δεσμού, στον τρόπο με τον οποίο μάθαμε να περιμένουμε αγάπη, απόσυρση, τιμωρία, σιωπή ή αποδοχή. Ο John Bowlby, στο έργο του A Secure Base, έδειξε πόσο καθοριστική είναι η ασφαλής βάση για την ανθρώπινη ανάπτυξη. Ο άνθρωπος χρειάζεται ένα εσωτερικό αίσθημα ότι υπάρχει κάποιος κόσμος ικανός να τον κρατήσει, ώστε να εξερευνήσει, να αγαπήσει, να πενθήσει, να συγκρουστεί, να επιστρέψει.
Advertisment
Στη βαθύτερη μορφή της, η συναισθηματική ασφάλεια είναι η εμπειρία του να υπάρχεις μπροστά σε κάποιον χωρίς σκηνοθεσία. Να μιλάς χωρίς εσωτερικό λογοκριτή. Να αφήνεις το πρόσωπό σου να δείχνει κόπωση. Να λες κάτι αδέξια και να αισθάνεσαι πως η σχέση αντέχει. Να έχεις κακή μέρα και η διάθεσή σου να παραμένει ανθρώπινη πληροφορία, δίχως να γίνεται κατηγορία εναντίον σου. Να κουβαλάς αντιφάσεις και να παραμένεις άξιος επαφής.
Ο Donald Winnicott μίλησε για το holding environment, το περιβάλλον που κρατά τον άνθρωπο πριν εκείνος αποκτήσει πλήρη ικανότητα αυτορύθμισης. Στην αρχή της ζωής αυτό το κράτημα είναι κυριολεκτικό. Χέρια, φωνή, βλέμμα, ρυθμός, παρουσία. Αργότερα γίνεται ψυχικό κλίμα. Ένας σύντροφος που ακούει χωρίς άμεση ανίδραση. Ένας φίλος που μένει παρών σε μια δύσκολη εξομολόγηση. Ένας γονιός που μπορεί να αντέξει το συναίσθημα του παιδιού. Ένας συνεργάτης που ανέχεται τη διαφωνία χωρίς επιθετική διάθεση. Αυτό είναι το ενήλικο κράτημα: μια παρουσία που λέει με τη στάση της πως το συναίσθημα έχει χώρο.
Οι άνθρωποι που προσφέρουν τέτοια ασφάλεια έχουν ένα σπάνιο χάρισμα: αφήνουν τον άλλον να ολοκληρώσει την εσωτερική του κίνηση. Ακούνε μέχρι το τέλος. Σιωπούν χωρίς παγωμάρα. Ρωτούν χωρίς ανάκριση. Θυμούνται χωρίς να κρατούν λογαριασμό. Παρατηρούν τη λεπτομέρεια, εκεί όπου ο άλλος περίμενε να περάσει απαρατήρητος. Κάποτε μια μικρή φράση αρκεί: «Σε άκουσα αλλιώς σήμερα». Εκείνη τη στιγμή ο άνθρωπος αισθάνεται ορατός σε σημείο σχεδόν επικίνδυνο, επειδή η ψυχή του είχε συνηθίσει να περνά απαρατήρητη για να προστατευτεί.
Advertisment
Η ασφάλεια φαίνεται κυρίως στη σύγκρουση. Στις ήρεμες στιγμές πολλοί μοιάζουν ώριμοι. Η αλήθεια εμφανίζεται όταν υπάρξει θυμός, ματαίωση, ζήλια, ντροπή, διαφωνία. Εκεί φαίνεται ποιος φυλάει την ευαλωτότητα που του εμπιστεύτηκαν. Εκεί φαίνεται ποιος θυμάται τα μυστικά του άλλου μόνο ως ιερό υλικό, ποτέ ως όπλο. Η πιο βαθιά μοναξιά γεννιέται όταν η αγάπη χρησιμοποιεί εναντίον σου όσα της εμπιστεύτηκες. Μετά από αυτό, ο άνθρωπος αρχίζει να μιλά λιγότερο, να ζυγίζει περισσότερο, να προσφέρει εκδοχές του εαυτού του με δόσεις.
Ο Bessel van der Kolk γράφει στο The Body Keeps the Score: “Being able to feel safe with other people is probably the single most important aspect of mental health.” («Το να μπορεί κανείς να αισθάνεται ασφαλής με άλλους ανθρώπους είναι πιθανότατα η πιο σημαντική πλευρά της ψυχικής υγείας.») Η φράση αυτή εξηγεί κάτι που πολλοί θεραπευόμενοι ανακαλύπτουν αργά: η ψυχική υγεία συχνά αρχίζει στο σημείο όπου το σώμα παύει να περιμένει επίθεση. Πριν από τη θετική σκέψη, πριν από την ανάλυση, πριν από κάθε τεχνική αυτοβελτίωσης, υπάρχει το ερώτημα του νευρικού συστήματος: με αυτόν τον άνθρωπο είμαι ασφαλής;
Στις σχέσεις όπου λείπει αυτή η ασφάλεια, ο άνθρωπος ζει σαν εσωτερικός μετεωρολόγος. Μετρά τόνους, βλέμματα, καθυστερήσεις στις απαντήσεις, μικρές σιωπές. Προσπαθεί να προβλέψει καταιγίδες. Μαθαίνει να μετατοπίζει ύφος πριν μετατοπιστεί η ατμόσφαιρα. Κάνει τον εαυτό του μικρότερο για να χωρέσει στη διάθεση του άλλου. Αυτό το φαινόμενο συχνά μπερδεύεται με ευαισθησία. Στην ουσία είναι χρόνια επιφυλακή. Ένας άνθρωπος που έμαθε ότι η σύνδεση μπορεί ανά πάσα στιγμή να γίνει απειλή.
Η συναισθηματικά ασφαλής παρουσία κάνει κάτι σχεδόν επαναστατικό: μειώνει την ανάγκη ερμηνείας. Κοντά της, ο άλλος παύει σταδιακά να διαβάζει υπόγεια μηνύματα παντού. Η απλή φράση παραμένει απλή. Η διαφωνία παραμένει διαφωνία. Η σιωπή γίνεται ανάπαυση και παρουσία. Το λάθος γίνεται συμβάν μέσα στη σχέση, με χώρο για επανόρθωση. Έτσι γεννιέται η εμπιστοσύνη: μέσα από επαναλαμβανόμενες μικρές εμπειρίες όπου ο κόσμος μένει σταθερός.
Η Sue Johnson, δημιουργός της Emotionally Focused Therapy, έγραψε στο Hold Me Tight ότι στις ανασφαλείς σχέσεις οι άνθρωποι κρύβουν την ευαλωτότητά τους, ώστε ο σύντροφός τους να τους βλέπει μόνο ως λειτουργική επιφάνεια. Αυτή η παρατήρηση αγγίζει έναν πυρήνα της ανθρώπινης οικειότητας. Πολλές σχέσεις καταρρέουν σιωπηλά επειδή οι άνθρωποι συνεχίζουν να συναντιούνται λειτουργικά, ενώ έχουν αποσύρει το πιο ζωντανό μέρος τους. Μιλούν, οργανώνουν, συνυπάρχουν, κοιμούνται στο ίδιο σπίτι, όμως η ψυχή τους έχει μετακινηθεί σε εσωτερικό καταφύγιο.
Αυτός που προσφέρει ασφάλεια προσκαλεί την επιστροφή από το καταφύγιο. Με σταθερότητα. Με παρουσία. Με σεβασμό στον ρυθμό αποκάλυψης του άλλου. Γνωρίζει ότι η εμπιστοσύνη θυμίζει άγριο ζώο: πλησιάζει μόνο όταν σταματήσει η καταδίωξη. Έτσι, ο ασφαλής άνθρωπος έχει υπομονή με το κλείσιμο του άλλου. Καταλαβαίνει πως πίσω από την απόσταση συχνά υπάρχει ιστορία, πίσω από την ειρωνεία άμυνα, πίσω από την υπερανάλυση φόβος, πίσω από την ανάγκη ελέγχου παλιός τρόμος απέναντι στην αστάθεια.
Υπάρχει και κάτι ακόμη βαθύτερο. Οι άνθρωποι που μας κάνουν να αισθανόμαστε ασφαλείς μάς επιστρέφουν σε μια εκδοχή του εαυτού μας που είχε θαφτεί κάτω από προσαρμογές. Κοντά τους μπορεί να εμφανιστεί το αυθόρμητο γέλιο, η παιδική απορία, η ήρεμη θλίψη, η καθαρή επιθυμία. Ο άνθρωπος θυμάται πως έχει φωνή πριν από την άμυνα, σώμα πριν από τη σύσπαση, επιθυμία πριν από την άδεια των άλλων.
Ασφαλής άνθρωπος σημαίνει άνθρωπος με εσωτερικό χώρο. Χωρά το συναίσθημα χωρίς να το καταπίνει. Χωρά τη διαφωνία χωρίς να την κάνει πόλεμο. Χωρά την αλήθεια χωρίς να απαιτεί αμέσως λύση. Χωρά την αλλαγή χωρίς να φυλακίζει τον άλλον στην παλιά του εκδοχή. Μέσα σε έναν τέτοιο χώρο, οι σχέσεις αποκτούν θεραπευτική ποιότητα, ακόμη και έξω από το θεραπευτικό δωμάτιο.
Ίσως, τελικά, η πιο βαθιά μορφή αγάπης είναι αυτή: να μπορεί κάποιος να ακουμπήσει την άμυνά του κάτω για λίγο. Να καθίσει απέναντί σου χωρίς πανοπλία. Να νιώσει ότι η αλήθεια του χωράει. Σε μια εποχή γεμάτη ταχύτητα, έκθεση, ερμηνείες και άγχος απόδοσης, τέτοιοι άνθρωποι γίνονται σπάνιοι τόποι. Κοντά τους η ψυχή θυμάται μια παλιά της γλώσσα. Τη γλώσσα της ανάπαυσης.
Και όποιος την έχει αισθανθεί έστω μία φορά, την αναγνωρίζει πια αμέσως. Από τον τρόπο που κάποιος ακούει. Από τον τρόπο που μένει. Από τον τρόπο που θυμώνει χωρίς να καταστρέφει. Από τον τρόπο που επιστρέφει μετά τη δυσκολία. Από την αίσθηση ότι η σχέση έχει ρίζες βαθύτερες από τη στιγμή.
Αν αναγνωρίζετε τον εαυτό σας στα χαρακτηριστικά αυτού του ανθρώπου, αξίζει να σταθείτε για λίγο με σεβασμό απέναντι σε αυτό που προσφέρετε. Αποτελείτε ένα καταφύγιο αυθεντικότητας σε μια εποχή όπου πολλοί άνθρωποι ζουν με το σώμα σε επιφυλακή και την ψυχή κουρασμένη από ρόλους.
Αν πάλι αναγνωρίζετε έναν τέτοιο άνθρωπο στο πρόσωπο κάποιου κοντινού σας, προσέξτε τον. Οι άνθρωποι που κάνουν την ψυχή να χαμηλώνει την άμυνά της είναι σπάνιοι. Η παρουσία τους γίνεται τόπος επιστροφής. Και τέτοιοι τόποι αξίζουν φροντίδα, ευγνωμοσύνη και βαθιά προστασία.
