Ο Οδυσσέας δεν είναι ακριβώς ο άνθρωπος που θα ήθελες να έχεις υπεύθυνο για το πρόγραμμα ενός ταξιδιού. Ξεκινά για το σπίτι και χρειάζεται δέκα χρόνια, χάνει ολόκληρο το πλήρωμά του, αγνοεί μερικές εξαιρετικά σαφείς προειδοποιήσεις και, όταν επιτέλους ξεφεύγει από τον Πολύφημο, δεν αντέχει να φύγει ήσυχα. Του φωνάζει το πραγματικό του όνομα από το πλοίο, χαρίζοντας στον Κύκλωπα όλες τις πληροφορίες που χρειάζεται για να ζητήσει εκδίκηση από τον Ποσειδώνα. Το αρχαίο αντίστοιχο του να κερδίσεις έναν καβγά στο διαδίκτυο και μετά να δημοσιεύσεις μόνος σου τη διεύθυνσή σου.
Κι όμως, η κλινική ψυχολόγος και κλασικίστρια Sam Akbar επιλέγει αυτόν τον ασταθή, ευφυή, γενναίο και συχνά εκνευριστικό ήρωα για να μιλήσει για ψυχική ανθεκτικότητα. Ευτυχώς, δεν μας ζητά να τον εξιδανικεύσουμε. Το Σκέψου σαν τον Οδυσσέα δεν είναι εγχειρίδιο για να γίνουμε ατρόμητοι αρχηγοί ούτε μια νοσταλγική επιστροφή σε παλιά πρότυπα ηρωισμού. Είναι μια προσπάθεια να διαβαστεί η Οδύσσεια ως ψυχολογικός χάρτης για τις περιόδους στις οποίες η ζωή παύει να ακολουθεί το σχέδιο.
Advertisment

Αυτό με κέρδισε από την αρχή. Η Akbar δεν αντιμετωπίζει το έπος σαν μακρινό μνημείο που πρέπει να θαυμάσουμε με σεβασμό και μια μικρή ανία. Το φέρνει δίπλα σε απώλειες, διαζύγια, ασθένειες, αλλαγές καριέρας, προσφυγιά και εκείνη τη γενικότερη αίσθηση ότι το γνώριμο έδαφος έχει χαθεί. Η ίδια έχει σπουδάσει κλασική φιλολογία, εργάστηκε στην τηλεόραση και στη συνέχεια έγινε κλινική ψυχολόγος, προσφέροντας στήριξη σε πρόσφυγες που έχουν βιώσει βασανιστήρια, πόλεμο και σεξουαλική βία. Όταν γράφει ότι οι αρχαίες ιστορίες αγγίζουν ακόμη την ανθρώπινη εμπειρία, η σύνδεση δεν είναι διακοσμητική. Έρχεται από τη δουλειά και τη ζωή της.
Ο κεντρικός της όρος είναι η ψυχολογική ευελιξία: η ικανότητα να μένουμε συνδεδεμένοι με όσα έχουν σημασία, ακόμη κι όταν οι σκέψεις, τα συναισθήματα και οι εξωτερικές συνθήκες γίνονται δύσκολα. Δεν σημαίνει να χαμογελάμε μέσα στην καταιγίδα ή να πείθουμε τον εαυτό μας ότι όλα συμβαίνουν για καλό. Σημαίνει να βλέπουμε τι υπάρχει μπροστά μας και να επιλέγουμε την επόμενη πράξη χωρίς να περιμένουμε πρώτα να εξαφανιστεί ο φόβος.
Εδώ εμφανίζεται η ριζική αποδοχή, μια έννοια που εύκολα παρεξηγείται. Αποδοχή δεν σημαίνει έγκριση, παθητικότητα ή παραίτηση. Σημαίνει να σταματάμε τη διαπραγμάτευση με ένα γεγονός που έχει ήδη συμβεί. Ο Οδυσσέας δεν μπορεί να ξαναγράψει τον πόλεμο, να αναστήσει τους συντρόφους του ή να κάνει τη θάλασσα να υπακούσει στο χρονοδιάγραμμά του. Μπορεί μόνο να αναγνωρίσει το τοπίο και να κινηθεί μέσα σε αυτό. Το ίδιο ισχύει όταν η δική μας ζωή παίρνει μια στροφή που δεν εγκρίναμε και, παρ’ όλα αυτά, καλούμαστε να τη ζήσουμε.
Advertisment
Το βιβλίο είναι οργανωμένο σαν ταξίδι. Ξεκινά από την αποδοχή της αναχώρησης, περνά στα ψυχικά αποθέματα και στο πλήρωμα που χρειαζόμαστε, φτάνει στην ιστορία που λέμε για τον εαυτό μας, στη θλίψη και στις δύσκολες επιλογές, και καταλήγει στην Ιθάκη και στην επιστροφή. Η δομή θα μπορούσε εύκολα να γίνει υπερβολικά τακτοποιημένη για ένα έπος γεμάτο ναυάγια. Η Akbar, όμως, αφήνει χώρο στις αντιφάσεις. Ο Οδυσσέας προσαρμόζεται και ταυτόχρονα επαναλαμβάνει λάθη. Δείχνει αυτοέλεγχο και λίγο αργότερα υποκύπτει στο εγώ του. Η εξέλιξη, μας θυμίζει, σπάνια προχωρά σε ευθεία γραμμή.
Από τα πιο δυνατά κεφάλαια είναι εκείνο για τα ψυχικά αποθέματα. Ο Τηλέμαχος αρχίζει την ιστορία παθητικός, πικραμένος και εγκλωβισμένος σε ένα παλάτι που καταλαμβάνουν οι μνηστήρες. Η αλλαγή του δεν έρχεται επειδή ξυπνά ένα πρωί με αυτοπεποίθηση. Έρχεται μέσα από μια σχέση, μια προτροπή και την εμπειρία της δράσης. Βρίσκει πρότυπα, ταξιδεύει, δοκιμάζει τη φωνή του και ανακαλύπτει ότι η δύναμη χτίζεται συχνά αφού ξεκινήσουμε, όχι πριν. Αυτό είναι πολύ πιο πειστικό από την κοινή συμβουλή πίστεψε στον εαυτό σου, που συνήθως ακούγεται υπέροχη ακριβώς όταν δεν ξέρεις πώς να το κάνεις.
Η ιδέα του πληρώματος είναι εξίσου ουσιαστική. Στην Οδύσσεια κανείς δεν επιβιώνει μόνος, ακόμη κι όταν η αφήγηση έχει έναν διάσημο πρωταγωνιστή. Υπάρχουν άνθρωποι που προειδοποιούν, καθοδηγούν, φιλοξενούν ή κρατούν ένα κομμάτι της ζωής όρθιο όσο ο άλλος απουσιάζει. Η Πηνελόπη δεν παρουσιάζεται ως γυναίκα που απλώς περιμένει. Είναι στρατηγική, επιφυλακτική και ανθεκτική. Η Αθηνά λειτουργεί ως μέντορας. Ο Τηλέμαχος αναπτύσσεται μέσα από όσους συναντά. Η Akbar μας καλεί να κοιτάξουμε το δικό μας πλήρωμα: ποιοι αντέχουν να μας πουν την αλήθεια, ποιοι μας θυμίζουν τις αξίες μας και ποιοι μένουν όταν η διαδρομή χάνει τη φωτογένειά της.
Το κεφάλαιο που με έκανε να σταματήσω περισσότερο είναι το Γίνετε ο δικός σας Όμηρος. Η Akbar γράφει για τη δύναμη της αφήγησης, όχι ως ωραιοποίηση αλλά ως τρόπο οργάνωσης μιας εμπειρίας. Όταν ο Οδυσσέας φτάνει στους Φαίακες, αφηγείται όσα του συνέβησαν. Μέσα από αυτή τη διαδικασία βλέπει τα λάθη του, τις απώλειες και τις στιγμές που άλλαξε. Το γεγονός παραμένει ίδιο, αλλά η θέση του μέσα στην ιστορία μετακινείται. Από άνθρωπος στον οποίο απλώς συνέβησαν πράγματα γίνεται αφηγητής που μπορεί να τα συνδέσει και να τους δώσει νόημα.
Αυτό είναι λεπτή και σημαντική διάκριση. Δεν χρειάζεται να μετατρέψουμε κάθε τραύμα σε δώρο ούτε να ευχαριστήσουμε τις συμφορές για το μάθημα. Μπορούμε, όμως, να αναρωτηθούμε ποια ιστορία επαναλαμβάνουμε για τον εαυτό μας. Είναι μια αφήγηση μόνιμης ήττας; Μια ιστορία στην οποία είμαστε πάντα ο άνθρωπος που εγκαταλείφθηκε, απέτυχε ή άργησε; Ή χωράει και την επιβίωση, τις επιλογές, τη βοήθεια που δεχτήκαμε και όσα μάθαμε να κάνουμε διαφορετικά;
Η κάθοδος του Οδυσσέα στον Άδη δίνει στην Akbar χώρο να μιλήσει για θλίψη, τραύμα και όσα έμειναν ανείπωτα. Η συνάντηση με τη νεκρή μητέρα του, την οποία προσπαθεί τρεις φορές να αγκαλιάσει, είναι από εκείνες τις σκηνές που δεν χρειάζονται σύγχρονη μετάφραση για να πονέσουν. Το βιβλίο δεν αντιμετωπίζει τη θλίψη σαν εμπόδιο που πρέπει να ξεπεραστεί γρήγορα. Τη βλέπει ως σχέση με κάτι που χάθηκε και συνεχίζει να έχει θέση μέσα μας. Η σοφία δεν καταργεί την απώλεια. Μας βοηθά να τη μεταφέρουμε χωρίς να καταστρέφει κάθε επόμενο βήμα.
Οι Σειρήνες, από την άλλη, γίνονται η εικόνα των πειρασμών που γνωρίζουν ακριβώς τι να μας υποσχεθούν. Δεν τραγουδούν απλώς κάτι όμορφο. Προσφέρουν στον Οδυσσέα επιβεβαίωση, γνώση και την επιστροφή στην εκδοχή του εαυτού του που υπήρξε σπουδαίος πολεμιστής. Η λύση του είναι ενδιαφέρουσα επειδή δεν βασίζεται στην αυτοπεποίθηση της στιγμής. Ζητά να τον δέσουν στο κατάρτι πριν ακούσει το τραγούδι. Με σημερινούς όρους, σχεδιάζει το περιβάλλον του γνωρίζοντας ότι η μελλοντική του θέληση δεν θα είναι αξιόπιστη. Πολύ πιο ρεαλιστικό από το θα φανώ δυνατός όταν έρθει η ώρα.
Η Ιθάκη στο βιβλίο δεν είναι έπαθλο που περιμένει άθικτο. Ο Οδυσσέας επιστρέφει αλλαγμένος σε έναν τόπο που έχει επίσης αλλάξει. Πρέπει να παρατηρήσει, να κρύψει προσωρινά την ταυτότητά του, να ξαναγνωρίσει τους ανθρώπους του και να αποδεχτεί ότι η επιστροφή δεν ακυρώνει όσα συνέβησαν. Αυτή ίσως είναι η πιο ώριμη ιδέα του βιβλίου: δεν επιστρέφουμε ποτέ ακριβώς εκεί απ’ όπου φύγαμε. Ακόμη κι όταν το σπίτι είναι το ίδιο, ο άνθρωπος που περνά την πόρτα δεν είναι.
Η Akbar δεν προσπερνά τις σκοτεινές πλευρές του έπους. Μιλά για τη βία, την εξουσία, την εκδίκηση και τα διπλά μέτρα απέναντι στις γυναίκες. Επιμένει ότι ο Οδυσσέας συχνά δεν είναι άξιος θαυμασμού. Αυτή η κριτική ματιά σώζει το βιβλίο από την εύκολη ηρωολατρία. Δεν χρειάζεται να εγκρίνουμε έναν χαρακτήρα για να μάθουμε από τις επιλογές και τις συνέπειές του. Μερικές φορές το χρησιμότερο μάθημα προέρχεται ακριβώς από τη στιγμή που ο ήρωας τα κάνει θάλασσα, κυριολεκτικά και μεταφορικά.
Υπάρχουν σημεία όπου οι πολλές ασκήσεις και τα ερωτήματα δίνουν στο κείμενο αίσθηση workbook. Κάποιοι θα τα βρουν πολύτιμα, άλλοι ίσως θελήσουν να συνεχίσουν την αφήγηση χωρίς να σταματήσουν για γραπτή αυτοπαρατήρηση σε κάθε λιμάνι. Επίσης, η σύνδεση ενός αρχαίου επεισοδίου με μια σύγχρονη ψυχολογική έννοια δεν είναι πάντα η μοναδική δυνατή ανάγνωση. Η Akbar το γνωρίζει και γράφει περισσότερο ως θεραπεύτρια που ανοίγει μια συζήτηση παρά ως φιλόλογος που απαιτεί τη μία σωστή ερμηνεία.
Έκλεισα το Σκέψου σαν τον Οδυσσέα με διαφορετική εικόνα για την ανθεκτικότητα. Δεν είναι να μένεις αλύγιστος, γιατί ό,τι δεν λυγίζει κάποτε σπάει. Είναι να αλλάζεις μορφή χωρίς να χάνεις τον προσανατολισμό σου. Να ζητάς πλήρωμα, να δένεσαι στο κατάρτι όταν ξέρεις ότι θα παρασυρθείς, να αφηγείσαι ξανά την ιστορία σου και να θυμάσαι προς τα πού θέλεις να κινηθείς, ακόμη κι όταν δεν υπάρχει καθαρή διαδρομή.
Τελικά, το να σκέφτεσαι σαν τον Οδυσσέα δεν σημαίνει να έχεις πάντα σχέδιο. Ο ίδιος δεν είχε. Σημαίνει να αντέχεις την απόσταση ανάμεσα στη ζωή που περίμενες και σε εκείνη που πράγματι ήρθε, χωρίς να εγκαταλείπεις όσα θεωρείς σημαντικά. Η Ιθάκη μπορεί να αλλάξει. Το ίδιο κι εσύ. Το ζητούμενο είναι, όταν φτάσεις, να μπορείς ακόμη να αναγνωρίσεις γιατί ξεκίνησες.
















