Άνοιξα την Τέχνη της σαγήνης περιμένοντας κάτι ανάμεσα σε εγχειρίδιο φλερτ και ιστορικό κουτσομπολιό. Στις πρώτες σελίδες είχα ήδη συναντήσει την Κλεοπάτρα, τον Καζανόβα, τον Βαλμόν και μια αρκετά ανησυχητική βεβαιότητα: ο Robert Greene δεν ενδιαφέρεται να μας κάνει πιο συμπαθείς. Θέλει να μας δείξει πώς μετακινείται η επιθυμία όταν κάποιος ξέρει να χειρίζεται την προσοχή, τη φαντασία και την απουσία. Δεν κρατά λουλούδια. Κρατά σημειωματάριο στρατηγικής.
Το βιβλίο αντιμετωπίζει τη σαγήνη ως μορφή δύναμης. Ξεκινά από την ιδέα ότι, όταν η ωμή εξουσία δεν είναι διαθέσιμη ή δεν αρκεί, ο άνθρωπος μαθαίνει να επηρεάζει έμμεσα. Η γοητεία, η θεατρικότητα, η υπόσχεση μιας άλλης ζωής και η σωστά υπολογισμένη απόσταση γίνονται εργαλεία. Ο Greene αντλεί παραδείγματα από την ιστορία και τη λογοτεχνία, από την Κλεοπάτρα και την Ιωσηφίνα μέχρι τις Επικίνδυνες σχέσεις. Το αποτέλεσμα διαβάζεται σαν μεγάλο αρχείο ανθρώπινης ευπιστίας, με αρκετή λάμψη ώστε να ξεχνάς για λίγο πόσο σκοτεινό είναι.
Advertisment

Στο πρώτο μέρος παρουσιάζονται εννέα πλανευτικοί χαρακτήρες: η Σειρήνα, ο Ακόλαστος, ο Ιδανικός Εραστής, ο Φιλάρεσκος, ο Φυσικός, ο Σκερτσόζος, ο Γόης, ο Χαρισματικός και το Αστέρι. Δεν είναι απλώς τύποι ανθρώπων. Είναι διαφορετικοί τρόποι να προσφέρεις στον άλλο κάτι που του λείπει. Η Σειρήνα υπόσχεται απόδραση, ο Ιδανικός Εραστής καθρεφτίζει μια κρυμμένη φαντασίωση, ο Φυσικός ξυπνά την ανεμελιά και ο Γόης κάνει τον συνομιλητή του να αισθάνεται ότι, επιτέλους, κάποιος τον βλέπει πραγματικά.
Εκεί βρίσκεται και η πιο οξυδερκής παρατήρηση του βιβλίου: οι άνθρωποι σπάνια γοητεύονται μόνο από ένα όμορφο πρόσωπο. Γοητεύονται από την εκδοχή του εαυτού τους που εμφανίζεται δίπλα σε αυτό το πρόσωπο. Θέλουν να νιώσουν πιο ελεύθεροι, πιο ποθητοί, πιο ενδιαφέροντες ή πιο ζωντανοί. Ο ικανός πλανευτής δεν πουλά απλώς τον εαυτό του. Στήνει έναν καθρέφτη με εξαιρετικό φωτισμό. Και κάπου εδώ άρχισα να σκέφτομαι πόσο συχνά το ίδιο ακριβώς συμβαίνει σε μια ερωτική σχέση, σε μια πολιτική ομιλία ή σε μια διαφήμιση αρώματος με ανεξήγητα πολύ καπνό.
Ο Αντιπλανευτής είναι ίσως το πιο απολαυστικό και χρήσιμο κεφάλαιο. Πρόκειται για τον άνθρωπο που μιλά ασταμάτητα για τον εαυτό του, δεν αντιλαμβάνεται τη διάθεση του άλλου, πιέζει, παραπονιέται ή ζητά διαρκώς επιβεβαίωση. Μετά από εκατοντάδες σελίδες περί στρατηγικής, η υπενθύμιση είναι σχεδόν κωμική: μεγάλο μέρος της γοητείας αρχίζει από το να μην εξαντλείς τον άνθρωπο απέναντί σου. Το βιβλίο μπορεί να είναι περίτεχνο, αλλά ορισμένες αλήθειες του χωρούν άνετα σε ένα καφέ: άκου, παρατήρησε και μην κάνεις κάθε συζήτηση προσωπική σου συνέντευξη.
Advertisment
Στο δεύτερο μέρος η θερμοκρασία αλλάζει. Ο Greene οργανώνει τη διαδικασία της αποπλάνησης σε είκοσι τέσσερις κινήσεις: επιλογή του κατάλληλου στόχου, έμμεση προσέγγιση, δημιουργία μυστηρίου, εναλλαγή εγγύτητας και απόστασης, απομόνωση, πρόκληση ζήλιας, ανάμειξη ηδονής και πόνου. Εδώ το βιβλίο παύει να είναι απλώς παρατήρηση της ανθρώπινης φύσης και γίνεται εγχειρίδιο χειραγώγησης. Οι λέξεις «στόχος», «θύμα» και «παράδοση» δεν είναι τυχαίες. Ο συγγραφέας βλέπει τη σαγήνη σαν πόλεμο όπου η αντίσταση πρέπει να καμφθεί.
Αυτό είναι και το σημείο όπου χρειάζεται να μείνει ξύπνιος ο αναγνώστης. Η συναίνεση, η αμοιβαιότητα και η ελευθερία του άλλου σχεδόν απουσιάζουν από το στρατηγικό σύμπαν του Greene. Ορισμένες συμβουλές, όπως η απομόνωση από φίλους και οικογένεια ή η σκόπιμη δημιουργία ανασφάλειας, σήμερα αναγνωρίζονται εύκολα ως προειδοποιητικά σημάδια κακοποιητικής δυναμικής. Ακόμη και οι απόλυτες γενικεύσεις για άντρες και γυναίκες έχουν γεράσει άσχημα. Η ιστορική αφήγηση είναι συναρπαστική, αλλά δεν αποτελεί επιστημονική απόδειξη ούτε ηθική άδεια χρήσης.
Κι όμως, δεν θα έλεγα ότι το βιβλίο πρέπει να διαβαστεί μόνο από επίδοξους πλανευτές. Ίσως είναι χρησιμότερο από την αντίθετη θέση: ως ανατομία της επιρροής. Όταν αναγνωρίζεις την ψεύτικη οικειότητα, το επιμελημένο μυστήριο, τη σκόπιμη ζήλια ή την εναλλαγή θερμού και ψυχρού, δυσκολεύεσαι περισσότερο να τα μπερδέψεις με μεγάλο έρωτα. Το βιβλίο μπορεί να γίνει ένα παράξενο εγχειρίδιο αυτοάμυνας, αρκεί να το διαβάσεις με μολύβι στο χέρι και την ηθική σου πυξίδα πάνω στο τραπέζι.
Ο Greene γράφει με κινηματογραφική άνεση. Οι ιστορίες διαδέχονται η μία την άλλη, τα περιθώρια γεμίζουν αποσπάσματα και κάθε κεφάλαιο χτίζει ατμόσφαιρα. Στις 640 σελίδες, βέβαια, η μέθοδος επαναλαμβάνεται και η ίδια η σαγήνη του βιβλίου αρχίζει κάποιες φορές να φαίνεται. Ένα ιστορικό περιστατικό γίνεται κανόνας, ένας χαρακτήρας μετατρέπεται σε αρχέτυπο και μια πολύπλοκη σχέση χωρά σε ένα στρατήγημα. Παρ’ όλα αυτά, δύσκολα εγκαταλείπεις την ανάγνωση. Ο συγγραφέας εφαρμόζει πάνω σου ακριβώς όσα περιγράφει: αφήνει κάθε τόσο μια ιστορία μισάνοιχτη και σε τραβά στην επόμενη.
Έκλεισα την Τέχνη της σαγήνης χωρίς να θέλω να γίνω καλύτερη πλανεύτρια. Ένιωσα όμως ότι είχα παρατηρήσει προσεκτικότερα τη σκηνοθεσία της επιθυμίας: ποιος κατευθύνει το βλέμμα, ποιος κρατά την απόσταση, ποιος προσφέρει μια φαντασίωση και ποιος πληρώνει το κόστος της. Η γοητεία μπορεί να είναι παιχνίδι, δημιουργία και αληθινή παρουσία. Μπορεί επίσης να γίνει τεχνική ελέγχου. Η διαφορά δεν βρίσκεται στο πόσο όμορφα στήνεται η σκηνή, αλλά στο αν οι δύο άνθρωποι παραμένουν ελεύθεροι πάνω της.
















