ΣΤΗ ΖΩΗ ΠΟΥ ΔΙΑΓΟΥΜΕ υπάρχει ελάχιστη απομόνωση. Ακόμα και όταν είμαστε μόνοι, η ζωή μας είναι γεμάτη από τόσες επιρροές, τόση γνώση, τόσες μνήμες και εμπειρίες, τόση ανησυχία, δυστυχία και σύγκρουση, ώστε ο νους αποχαυνώνεται και αμβλύνεται όλο και πιο πολύ, λειτουργώντας σε μια μονότονη ρουτίνα. Είμαστε ποτέ μόνοι; Ή μήπως κουβαλάμε όλα τα βάρη του χθες;
Υπάρχει μια ωραία ιστορία με δύο μοναχούς που, περπατώντας από χωριό σε χωριό, βρίσκουν μια κο-πέλα να κλαίει καθισμένη στην όχθη ενός ποταμού. Ο ένας από τους μοναχούς την πλησιάζει και ρω-τάει: «Αδελφή, γιατί κλαις;» Εκείνη λέει: «Βλέπε-τε το σπίτι στην απέναντι όχθη του ποταμού; Ήρθα νωρίς το πρωί και δεν είχα πρόβλημα να τον διασχί-σω, αλλά τώρα φούσκωσε και δεν μπορώ να γυρίσω
Advertisment
πίσω. Δεν υπάρχει βάρκα».«Α, μην ανησυχείς», απα-ντάει ο μοναχός και την παίρνει στα χέρια, διασχί-ζει το ποτάμι και την αφήνει στην αντίπερα όχθη. Οι δύο μοναχοί συνεχίζουν τον δρόμο τους. Έπειτα από δύο ώρες, ο άλλος μοναχός λέει: «Αδελφέ, δώσαμε όρκο να μην αγγίξουμε ποτέ γυναίκα. Αυτό που έκα-νες είναι τρομερή αμαρτία. Δεν ένιωσες ηδονή, ένα σφοδρό αίσθημα, αγγίζοντάς την;» Και εκείνος του απαντάει: «Εγώ την άφησα πίσω μου πριν από δύο ώρες. Εσύ, όμως, την κουβαλάς ακόμα».
Αυτό κάνουμε. Κουβαλάμε διαρκώς τα βάρη μας·
δεν απαλλασσόμαστε ποτέ από αυτά, δεν τα αφή-νουμε ποτέ πίσω. Μόνο όταν δίνουμε πλήρη προ-σοχή σε ένα πρόβλημα και το επιλύουμε αμέσως
Advertisment
—χωρίς να το μεταφέρουμε στην επόμενη μέρα, στο επόμενο λεπτό— υπάρχει απομόνωση. Τότε, ακόμα και αν ζούμε σε ένα σπίτι με πολλά άτομα ή βρισκό-μαστε σε ένα λεωφορείο γεμάτο κόσμο, έχουμε απο-μόνωση. Κι αυτή η απομόνωση είναι δείγμα ενός καθαρού, αθώου νου.
Είναι πολύ σημαντικό να έχουμε εσωτερική απομόνωση και χώρο, επειδή συνεπάγεται ελευ-θερία να υπάρχουμε, να προχωράμε, να λειτουρ-γούμε, να πετάμε. Άλλωστε η καλοσύνη μπορεί να ανθίσει μόνο όταν υπάρχει χώρος, όπως και η αρε-τή μπορεί να ανθίσει μόνο όταν υπάρχει ελευθερία. Ίσως έχουμε πολιτική ελευθερία, αλλά εσωτερικά
δεν είμαστε ελεύθεροι, κι επομένως δεν υπάρχει χώρος. Καμία αρετή, καμία ιδιότητα που αξίζει να έχουμε δεν λειτουργεί, ούτε αναπτύσσεται, χωρίς αυτόν τον αχανή χώρο μέσα μας. Τόσο ο χώρος όσο και η ησυχία είναι απαραίτητα, διότι μόνο όταν ο νους είναι μόνος, ανεπηρέαστος, ανεκπαίδευτος, ελεύθερος από άπειρες διαφορετικές εμπειρίες, μπορεί να βρει κάτι τελείως νέο.
Κάποιος μπορεί να δει άμεσα ότι μόνο όταν ο νους είναι ήσυχος υπάρχει δυνατότητα διαύγειας. Όλος ο σκοπός του διαλογισμού στην Ανατολή είναι να επιφέρει μια τέτοια νοητική κατάσταση — δη-λαδή, να ελέγξει τη σκέψη, που είναι το ίδιο με τη συνεχή επανάληψη μιας προσευχής για να ηρεμή-σει ο νους, με την ελπίδα ότι σε αυτή την κατάστα-ση θα κατανοήσει κάποιος τα προβλήματά του. Αν, όμως,δεν βάλει τα θεμέλια,δηλαδή να απελευθερω-θεί από τον φόβο, από τη θλίψη, από την ανησυχία και απ’ όλες τις παγίδες που θέτει στον εαυτό του, δεν βλέπω πώς είναι δυνατόν ένας νους να είναι πραγματικά ήσυχος. Αυτό είναι από τα δυσκολότερα πράγματα να επικοινωνηθούν. Η επικοινωνία με-ταξύ μας προϋποθέτει ότι όχι μόνο πρέπει να κατα-νοείτε τις λέξεις που χρησιμοποιώ, αλλά ότι και οι δύο, εσείς κι εγώ, πρέπει να δείχνουμε ζήλο ταυτό-χρονα, ούτε στιγμή αργότερα ή νωρίτερα, και να εί-μαστε ικανοί να συναντηθούμε στο ίδιο επίπεδο.
Και μια τέτοια επικοινωνία δεν είναι δυνατή όταν ερμηνεύετε όσα διαβάζετε σύμφωνα με τις γνώσεις σας, την ηδονή ή τις απόψεις σας, ή όταν καταβάλ-λετε τεράστια προσπάθεια για να κατανοήσετε.
Θεωρώ πως ένα από τα σημαντικότερα εμπόδια στη ζωή είναι αυτός ο συνεχής αγώνας να φτάσου-με, να πετύχουμε, να αποκτήσουμε. Εκπαιδευόμα-στε από παιδιά να αποκτάμε και να πετυχαίνουμε
— τα ίδια τα εγκεφαλικά κύτταρα δημιουργούν και απαιτούν αυτό το μοτίβο επίτευξης προκειμένου να έχουμε σωματική ασφάλεια, όμως η ψυχολογική ασφάλεια δεν βρίσκεται στο πεδίο της επίτευξης. Απαιτούμε ασφάλεια σε όλες τις σχέσεις, συμπερι-φορές και δραστηριότητές μας, αλλά, όπως είδαμε, στην πραγματικότητα δεν υπάρχει ασφάλεια. Όταν διαπιστώνετε μόνοι σας ότι δεν υπάρχει καμία μορ-φή ασφάλειας σε οποιαδήποτε σχέση —όταν συ-νειδητοποιείτε ότι ψυχολογικά δεν υπάρχει τίποτε μόνιμο—, τότε έχετε μια εντελώς διαφορετική προ-σέγγιση στη ζωή. Βέβαια, είναι σημαντικό να έχετε εξωτερική ασφάλεια —στέγη, ένδυση, τροφή—, αλ-λά αυτή η εξωτερική ασφάλεια καταστρέφεται από την απαίτηση για ψυχολογική ασφάλεια.
Ο χώρος και η ησυχία είναι απαραίτητα για να υπερβείτε τους περιορισμούς της συνείδησης, αλλά πώς είναι δυνατόν ένας νους που μόνιμα ενεργεί για το συμφέρον του να ησυχάσει; Κάποιος μπορεί να
τον πειθαρχήσει, να τον ελέγξει, να τον διαμορφώ-σει, αλλά τέτοια βασανιστήρια δεν ησυχάζουν τον νου· απλώς τον αμβλύνουν. Προφανώς η επιδίωξη του ιδεώδους να έχετε έναν ήσυχο νου δεν έχει κα-μία αξία, διότι όσο περισσότερο τον πιέζετε τόσο πιο στενός και στάσιμος γίνεται. Ο έλεγχος σε οποιαδή-ποτε μορφή, όπως και η καταπίεση, δημιουργεί μό-νο σύγκρουση. Επομένως ο έλεγχος και η εξωτερική πειθαρχία δεν είναι ο σωστός τρόπος, ούτε και έχει αξία μια απείθαρχη ζωή.
Συχνά, η ζωή μας πειθαρχείται εξωτερικά από τις απαιτήσεις της κοινωνίας, από την οικογένεια, από τα δεινά μας, από τις εμπειρίες μας, από τη συμμόρ-φωση σε συγκεκριμένα ιδεολογικά πρότυπα — κι αυτή η μορφή πειθαρχίας είναι ό,τι πιο απονεκρωτικό. Η πειθαρχία πρέπει να είναι χωρίς έλεγχο, χωρίς καταπίεση, χωρίς οποιαδήποτε μορφή φόβου. Αλλά πώς προκύπτει μια τέτοια πειθαρχία; Δεν προηγεί-ται η πειθαρχία της ελευθερίας· η ελευθερία βρίσκεται στην αρχή, όχι στο τέλος. Η κατανόηση αυτής της ελευθερίας, που είναι ελευθερία από τη συμμόρφω-ση της πειθαρχίας, είναι πειθαρχία. Η ίδια η πράξη της μάθησης είναι πειθαρχία (εξάλλου, η ρίζα της λέξης πειθαρχία είναι η μάθηση),* η ίδια η πράξη τη
μάθησης γίνεται διαύγεια. Η κατανόηση ολόκληρης της φύσης και της δομής του ελέγχου, της καταπίε-σης και της ικανοποίησης απαιτεί προσοχή. Δεν χρειάζεται να επιβάλλετε την πειθαρχία προκειμέ-νου να τη μελετήσετε, αλλά η μελέτη επιφέρει τη δι-κή της πειθαρχία,στην οποία δεν υπάρχει καταπίεση. Για να αρνηθεί κάποιος την αυθεντία (μιλάμε για την ψυχολογική αυθεντία, όχι για τον νόμο), για να αρνηθεί την αυθεντία όλων των θρησκευτικών ορ-γανώσεων, των παραδόσεων και των εμπειριών πρέ-πει να καταλάβει γιατί υπακούει, να τη μελετήσει. Και για να τη μελετήσει πρέπει να υπάρχει ελευθε-ρία από την επίκριση, τη δικαιολόγηση, τη γνώμη ή την αποδοχή.
Αλλά δεν μπορούμε να αποδεχτούμε την αυθεντία κι όμως να τη μελετήσουμε, αυτό εί-ναι αδύνατον. Για να μελετήσουμε ολόκληρη την ψυχολογική δομή της αυθεντίας μέσα μας πρέπει να υπάρχει ελευθερία. Και όταν μελετάμε, αρνούμαστε ολόκληρη τη δομή, και όταν την αρνούμαστε, η ίδια αυτή άρνηση είναι το φως ενός νου ελεύθερου από την αυθεντία. Η άρνηση όσων θεωρούνται αξιόλογα, όπως η εξωτερική πειθαρχία, η ηγεσία, ο ιδεαλισμός, είναι μελέτη· τότε η ίδια η πράξη της μελέτης δεν είναι μόνο η πειθαρχία, αλλά και η άρνησή της, και η ίδια η άρνηση συνιστά μια θετική πράξη. Αρνούμαστε, λοιπόν, όλα όσα θεωρούνται σημαντικά για να επιτύχουμε τον ησυχασμό του νου.
Το απόσπασμα είναι από το βιβλίο Ελευθερία από το γνωστό του Jiddu Krishnamurti που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Διόπτρα
