Η «Διδασκαλία του δον Χουάν» | Πόσο δεδομένο θεωρείς τον κόσμο σου όταν χάνεις τον χάρτη;

Ξεκίνησα τη «Διδασκαλία του δον Χουάν» σαν άνθρωπος που μπαίνει σε ξένο σπίτι και προσπαθεί να μη μετακινήσει τίποτα. Να παρατηρήσω, να καταλάβω, να

Ξεκίνησα τη «Διδασκαλία του δον Χουάν» σαν άνθρωπος που μπαίνει σε ξένο σπίτι και προσπαθεί να μη μετακινήσει τίποτα. Να παρατηρήσω, να καταλάβω, να κρατήσω μια αξιοπρεπή απόσταση. Μόνο που ο Carlos Castaneda έχει άλλες διαθέσεις: πριν προλάβεις να τακτοποιήσεις τις βεβαιότητές σου, έχει ήδη τραβήξει το χαλί κάτω από τα πόδια τους.

Η αφετηρία μοιάζει ακαδημαϊκή. Ο Castaneda, φοιτητής ανθρωπολογίας στο UCLA, αναζητά πληροφορίες για τα φαρμακευτικά φυτά των αυτοχθόνων της νοτιοδυτικής Αμερικής. Το 1960 γνωρίζει τον δον Χουάν Μάτους, έναν Ινδιάνο της φυλής Γιάκι, και η επιτόπια έρευνα μετατρέπεται σταδιακά σε μαθητεία. Ο παρατηρητής παύει να στέκεται έξω από το αντικείμενό του. Γίνεται ο ίδιος το πεδίο του πειράματος — κάτι που, ομολογουμένως, είναι πολύ πιο αγχωτικό από ένα ερωτηματολόγιο.

Advertisment

Ο δον Χουάν τον εισάγει σε ένα σύστημα γνώσης όπου το πεγιότ, η ντατούρα και ένα παρασκεύασμα μανιταριών δεν εμφανίζονται ως ψυχαγωγικές ουσίες, αλλά ως τελετουργικά μέσα μέσα σε αυστηρό πλαίσιο καθοδήγησης. Οι εμπειρίες είναι έντονες, συχνά τρομακτικές και σωματικά εξαντλητικές. Το βιβλίο δεν διαβάζεται ως πρόσκληση για πειραματισμό· αντίθετα, δείχνει πόσο επικίνδυνο και αποσταθεροποιητικό μπορεί να γίνει το άγνωστο όταν το αντιμετωπίζουμε σαν αξιοθέατο.

Εκείνο που με κράτησε, πάντως, δεν ήταν η εξωτικότητα των τελετών. Ήταν η σύγκρουση δύο τρόπων να ορίζεις την πραγματικότητα. Ο Castaneda θέλει αποδείξεις, ονομασίες, κατηγορίες και μια λογική σειρά. Ο δον Χουάν απαντά με ιστορίες, σιωπές, δοκιμασίες και ερωτήσεις που κάνουν τη λογική σειρά να μοιάζει ξαφνικά με έπιπλο από σουηδικό κατάλογο: χρήσιμο, τακτοποιημένο, αλλά όχι απαραίτητα ολόκληρος ο κόσμος.

Το βιβλίο χωρίζεται σε δύο μέρη. Στο πρώτο παρακολουθούμε τη διδασκαλία μέσα από τις σημειώσεις και τις εμπειρίες του μαθητευόμενου. Στο δεύτερο ο Castaneda επιστρέφει με το ακαδημαϊκό του καπέλο και επιχειρεί μια δομική ανάλυση: καταγράφει έννοιες όπως ο “άνθρωπος της γνώσης”, ο “σύμμαχος”, οι καταστάσεις μη κοινής πραγματικότητας και η ειδική συναίνεση που χρειάζεται για να αποκτήσουν νόημα. Αυτή η διπλή κίνηση έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Πρώτα χάνεται μέσα στην εμπειρία και ύστερα προσπαθεί να τη βάλει σε συρτάρια. Τα συρτάρια, φυσικά, δεν κλείνουν πάντα.

Advertisment

Σε αρκετές σελίδες ένιωσα την αντίσταση του ίδιου του συγγραφέα. Θέλει να μάθει, αλλά θέλει ταυτόχρονα να προστατέψει τα όρια του γνωστού του κόσμου. Αυτό είναι ίσως το πιο οικείο στοιχείο ενός κατά τα άλλα ανοίκειου βιβλίου. Όλοι δηλώνουμε ανοιχτόμυαλοι μέχρι να εμφανιστεί μια ιδέα που δεν χωρά στις αγαπημένες μας εξηγήσεις. Τότε το ανοιχτό μυαλό κλείνει λίγο, σαν παράθυρο όταν αρχίζει ξαφνικά να φυσάει.

Ο δον Χουάν δεν παρουσιάζει τη γνώση ως συλλογή πληροφοριών αλλά ως μεταμόρφωση της αντίληψης και της συμπεριφοράς. Απαιτεί πειθαρχία, προσοχή και την επίγνωση ότι η ζωή είναι πεπερασμένη. Ο μαθητής δεν καλείται απλώς να πιστέψει κάτι καινούργιο· καλείται να δει πόσο αυτόματα πιστεύει το παλιό. Και κάπου εκεί το βιβλίο παύει να αφορά μόνο έναν σαμάνο και έναν ανθρωπολόγο στην έρημο. Αφορά τη δική μας βεβαιότητα ότι ο κόσμος είναι ακριβώς όπως τον έχουμε μάθει.

Χρειάζεται, βέβαια, να διαβαστεί με κριτική εγρήγορση. Η εθνογραφική ακρίβεια και η πραγματική φύση των αφηγήσεων του Castaneda έχουν συζητηθεί έντονα. Αυτό όμως δεν ακυρώνει τη λογοτεχνική και φιλοσοφική δύναμη της συνάντησης που περιγράφει. Ίσως μάλιστα μας προστατεύει από το να μετατρέψουμε τον δον Χουάν σε εύκολο γκουρού τσέπης και το βιβλίο σε κατάλογο “μυστικών”. Δεν είναι τέτοιο βιβλίο — και ευτυχώς.

Υπάρχει και κάτι ακόμη που εκτίμησα: ο δάσκαλος δεν χαϊδεύει τον μαθητή του, αλλά ούτε του χαρίζει έτοιμες απαντήσεις. Η γνώση αποκτά αξία μόνο όταν περνά από εμπειρία, φόβο, λάθος και επανεξέταση. Αυτό μπορεί να ενοχλήσει τον σύγχρονο αναγνώστη που έχουμε μάθει να ζητάμε περίληψη τριών σημείων και αποτέλεσμα μέχρι την Παρασκευή. Ο δον Χουάν, αντιθέτως, λειτουργεί με τον χρόνο της μαθητείας. Δεν υπόσχεται γρήγορη φώτιση. Υπονοεί ότι η προσοχή είναι τέχνη, ότι η πειθαρχία προηγείται της δύναμης και ότι η περιέργεια χωρίς ευθύνη μπορεί να γίνει απλώς άλλη μία μορφή εγωισμού.

Τελειώνοντάς το, δεν ένιωσα ότι απέκτησα έναν καινούργιο χάρτη. Ένιωσα ότι κοίταξα για λίγο τον παλιό μου και είδα τα σημεία όπου γράφει, με πολύ μικρά γράμματα, «εδώ τελειώνει αυτό που γνωρίζεις». Η «Διδασκαλία του δον Χουάν» δεν ζητά απαραίτητα να δεχτούμε τον κόσμο της. Μας προκαλεί να αναρωτηθούμε πόσο δεδομένο θεωρούμε τον δικό μας. Και αυτή η αμφιβολία, όταν δεν γίνεται αφέλεια, μπορεί να είναι μια πολύ σοβαρή μορφή γνώσης.

Λάβετε καθημερινά τα άρθρα μας στο e-mail σας

Σχετικά θέματα

Συνταγή: Ζεστό και θρεπτικό τσάι με κουρκουμά, τζίντζερ και εσπεριδοειδή
7 πεντανόστιμες και υγιεινές συνταγές για brownies
Συνταγή: Πεντανόστιμο vegan brownie χωρίς ζάχαρη με μόνο 3 υλικά
3 συνταγές για να φτιάξετε υπέροχα σπιτικά pancakes

Πρόσφατα Άρθρα

Εναλλακτική Δράση