Ορισμένες φορές, όταν υποστηρίζω την αυτοπαρατήρηση, οι άνθρωποι υποθέτουν πως πρόκειται για απλώς ακόμη μια μορφή εγωιστικής ομφαλοσκόπησης. Όμως η αυτοπαρατήρηση δεν έχει καμία σχέση με εγωκεντρισμό. Το αντίθετο. Είναι ένα εργαλείο που μας επιτρέπει να γίνουμε λιγότερο εγωκεντρικοί, επειδή μας διδάσκει να μην παρασυρόμαστε από εμμονικές σκέψεις και συναισθήματα. Με την αυτοπαρατήρηση αποκτούμε μεγαλύτερη εσωτερική διαύγεια και μπορούμε να γίνουμε πιο δεκτικοί στη συναισθηματική ζωή των γύρω μας. Αυτή η νέα δεκτικότητα και η κατανόηση θα βελτιώσουν θεαματικά τη ζωή και τις σχέσεις μας.
Η αυτοπαρατήρηση είναι μια αρχαία στρατηγική με διάφορα ονόματα. Θιασώτες της ήταν, μεταξύ άλλων, ο Βούδας, ο Σωκράτης, ο Γεώργιος Γκουρτζίεφ κι ο Σίγκμουντ Φρόιντ. Ως έμπειροι παρατηρητές του εαυτού μας, είναι λιγότερο πιθανό να παρεκτραπούμε φέρνοντας στην επιφάνεια κρυμμένα συναισθήματα ή να επαναλάβουμε υπονομευτικά για εμάς μοτίβα. Αντίθετα, είναι πολύ πιο πιθανό να νιώθουμε συμπόνια για τον εαυτό μας, κι ως αποτέλεσμα και για τους άλλους.
Advertisment
Η ικανότητα να παρατηρούμε και να αφουγκραζόμαστε συναισθήματα και σωματικές αισθήσεις είναι απαραίτητη για να διατηρήσουμε την ψυχική υγεία μας. Πρέπει να είμαστε ικανοί να εκμεταλλευόμαστε τα συναισθήματά μας κι όχι να τους επιτρέπουμε να μας εκμεταλλευθούν. Αν είμαστε τα συναισθήματά μας, αντί ο παρατηρητής τους, παρεκτρεπόμαστε προς μια χαοτική κατάσταση. Αν, από την άλλη, καταπνίγουμε τα συναισθήματά μας, ενδέχεται να παρασυρθούμε προς την αντίθετη κατεύθυνση και την αυστηρότητα. Υπάρχει διαφορά ανάμεσα στο «είμαι θυμωμένος» και στο «νιώθω θυμωμένος».
Η πρώτη φράση είναι μια περιγραφή που μοιάζει τελεσίδικη. Η δεύτερη δηλώνει αναγνώριση ενός συναισθήματος και δεν καθορίζει ολόκληρο τον εαυτό μας. Κατά τον ίδιο τρόπο, είναι χρήσιμο να διαχωρίζουμε τον εαυτό μας από τα συναισθήματά μας, αλλά είναι επίσης απαραίτητο να παρατηρούμε τις σκέψεις μας. Έτσι, είμαστε σε θέση να διακρίνουμε τα διαφορετικά είδη σκέψεων που κάνουμε και να τα εξετάζουμε, αντί να είμαστε αυτά. Κι αυτό μας επιτρέπει να παρατηρούμε ποιες σκέψεις μάς ωφελούν περισσότερο κι αν ορισμένες από τις συζητήσεις που κάνουμε νοερά είναι αυτοκαταστροφικές ή όχι.
Για να μπορέσουμε να εξηγήσουμε αυτήν τη θεωρία, ας ρίξουμε μια ματιά στο εξής παράδειγμα: τον τρόπο με τον οποίο μια μητέρα παρατηρεί το βρέφος της προκειμένου να το κατανοήσει. Μιμούμενη τις εκφράσεις του βρέφους και τη διάθεσή του, μαθαίνει να κατανοεί τις ανάγκες που έχει την κάθε στιγμή. Η παρατήρηση, η κατανόηση κι η ανταπόκριση με αυτόν τον τρόπο είναι κρίσιμες για τον σχηματισμό της προσωπικότητάς μας και, εντέλει, για την επιβίωσή μας. H παρατήρηση του εαυτού μας αντιγράφει τον τρόπο με τον οποίο μια μητέρα παρατηρεί το μωρό της κι εναρμονίζεται με αυτό. Η αυτοπαρατήρηση είναι μια μέθοδος ανατροφής του εαυτού μας. Όταν παρατηρούμε τον εαυτό μας, έχουμε τη δυνατότητα να διορθωνόμαστε και να αναδιαμορφωνόμαστε.
Advertisment
Ίσως βοηθηθούμε αν σκεφτόμαστε την πράξη της αυτοπαρατήρησης ως διακριτό στοιχείο του εαυτού μας. Δεχόμαστε τον εαυτό μας, χωρίς να επικρίνουμε. Αναγνωρίζουμε αυτό που συμβαίνει, όχι αυτό που θα έπρεπε να συμβαίνει, και δεν αποδίδουμε χαρακτηρισμούς σωστού ή λάθους. Παρατηρούμε συναισθήματα και σκέψεις, αλλά αφήνουμε το περιθώριο να αποφασίσουμε πώς θα ενεργήσουμε ως προς αυτά. Η αυτοπαρατήρηση είναι εκείνο το κομμάτι μας που ακούει τόσο τα συναισθήματα όσο και τη λογική μας, καταγράφοντας τις αισθητηριακές πληροφορίες που μας δίνονται.
Προτού ξεκινήσετε, θέστε στον εαυτό σας τα παρακάτω ερωτήματα:
Τι νιώθω αυτήν τη στιγμή;
Τι σκέφτομαι αυτήν τη στιγμή; Τι κάνω αυτήν τη στιγμή;
Πώς αναπνέω;
Αυτές οι απλές ερωτήσεις είναι σημαντικές, επειδή, όταν τις απαντήσουμε, θα είμαστε σε θέση να προχωρήσουμε στο επόμενο ερώτημα με μεγαλύτερη ευκολία:
Τι θέλω για τον εαυτό μου αυτήν τη στιγμή;
Ίσως έχετε κάνει αυτόματα αλλαγές απλώς και μόνο διαβάζοντας αυτές τις ερωτήσεις. Για παράδειγμα, όταν στρέφουμε την προσοχή μας στην αναπνοή μας, αντιλαμβανόμαστε πώς τη συγκρατούμε κι έχουμε την τάση να αναπνέουμε πιο αργά. Η αλλαγή συμβαίνει, αν χρειάζεται, όταν αντιλαμβανόμαστε τι είμαστε, όχι όταν προσπαθούμε να γίνουμε αυτό που δεν είμαστε.
Αποκαλώ αυτά τα ερωτήματα «Βασική άσκηση». Αν την επαναλαμβάνουμε –αυτή ή κάποια παρόμοια– σε άσχετες στιγμές στη διάρκεια της μέρας και μας γίνει συνήθεια, θα μπορέσουμε να δημιουργήσουμε τον απαραίτητο χώρο για να παρατηρούμε τον εαυτό μας. Στη συνέχεια, αν παρεκκλίνουμε από την πορεία μας, θα έχουμε την ευκαιρία να ανακατευθύνουμε τον εαυτό μας.
Απόσπασμα από το βιβλίο «Μην Τρελαίνεσαι» της Philippa Perry – Εκδόσεις Διόπτρα
