Αν έχεις βρεθεί ποτέ μέσα σε παρέα όπου όλοι γελούσαν κι εσύ ένιωσες ξαφνικά λίγο μόνος, τότε ξέρεις ακριβώς για τι πράγμα μιλάμε.
Κάποιος λέει κάτι «αστείο» για σένα κι οι άλλοι γελούν. Μπορεί κι εσύ γελάς μαζί τους – όχι απαραίτητα επειδή το βρήκες αστείο, αλλά επειδή δεν θέλεις να χαλάσεις τη στιγμή. Δεν θέλεις να φανείς ευαίσθητος. Δεν θέλεις να μπεις στη δύσκολη θέση να εξηγήσεις γιατί κάτι σε πείραξε ενώ «ήταν απλώς μια πλάκα».
Advertisment
Το παράξενο με τις ανθρώπινες σχέσεις είναι ότι συνήθως δεν μας πληγώνουν τα μεγάλα γεγονότα. Δεν θυμόμαστε τόσο έναν καβγά όσο εκείνα τα μικρά επαναλαμβανόμενα σχόλια που μας έκαναν να νιώθουμε εκτεθειμένοι μπροστά στους άλλους.
«Έλα μωρέ, πλάκα κάνω».
Είναι ίσως μία από τις πιο παρεξηγημένες φράσεις στις φιλίες. Γιατί κάποιες φορές είναι όντως πλάκα. Ζεστή, αθώα, ανθρώπινη. Κι άλλες φορές, μέσα στην ίδια ακριβώς φράση, κρύβεται λίγη ειρωνεία, λίγη ανάγκη για έλεγχο, λίγη επιθετικότητα.
Advertisment
Όλοι έχουμε βρεθεί και στις δύο πλευρές. Άλλοτε ως αποδέκτες και άλλοτε ως αυτοί που είπαν κάτι πιο αιχμηρό απ’ όσο παραδέχτηκαν μετά.
Αυτό είναι που κάνει το θέμα τόσο ανθρώπινο και τόσο δύσκολο. Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν θέλουν πραγματικά να πληγώνουν τους φίλους τους. Απλώς πολλές φορές χρησιμοποιούν το χιούμορ για να πουν πράγματα που δεν ξέρουν πώς να πουν αλλιώς.
Και κάπου εκεί αρχίζει να γίνεται ενδιαφέρουσα η ψυχολογία πίσω από όλα αυτά. Γιατί το χιούμορ δεν αποκαλύπτει μόνο τη σχέση μιας παρέας. Αποκαλύπτει και τις ανασφάλειες των ανθρώπων μέσα σε αυτή.
Οι αλήθειες που κρύβονται μέσα στο χιούμορ
Ο Sigmund Freud είχε γράψει ότι τα αστεία λειτουργούν πολλές φορές ως ασφαλής έξοδος για σκέψεις και συναισθήματα που δύσκολα εκφράζονται άμεσα. Το χιούμορ επιτρέπει στον άνθρωπο να πει κάτι «επικίνδυνο» χωρίς να χρειαστεί να λογοδοτήσει γι’ αυτό. Το χιούμορ λειτουργεί σαν κοινωνικό μαξιλάρι. Μαλακώνει την πρόσκρουση.
Ένας άνθρωπος που αισθάνεται ανταγωνισμό απέναντι σε έναν φίλο του, σπάνια θα το παραδεχτεί ανοιχτά. Μπορεί όμως να κάνει συνεχώς «αστεία» για την αποτυχία του άλλου. Ένας άνθρωπος που αισθάνεται ανασφάλεια μέσα σε μια ομάδα, μπορεί να χρησιμοποιεί την ειρωνεία για να κερδίζει προσωρινά τον έλεγχο. Ένας άλλος μπορεί να έχει μάθει από μικρός ότι η τρυφερότητα είναι επικίνδυνη και πως ο μόνος ασφαλής τρόπος σύνδεσης είναι το πείραγμα.
Πολλοί άνθρωποι που πληγώνουν μέσα από το χιούμορ δεν έχουν πλήρη επίγνωση αυτού που κάνουν. Δεν ξυπνούν το πρωί με πρόθεση να μειώσουν τους φίλους τους. Απλώς αναπαράγουν τον τρόπο με τον οποίο έμαθαν να επικοινωνούν.
Σε πολλές οικογένειες, η ειρωνεία θεωρείται ένδειξη εξυπνάδας, ενώ η συναισθηματική έκθεση αντιμετωπίζεται αμήχανα. Το πείραγμα τότε γίνεται τρόπος σύνδεσης, αλλά και τρόπος αποφυγής. Γιατί όταν όλα μετατρέπονται σε αστείο, τίποτα δεν χρειάζεται να ειπωθεί πραγματικά.
Ο άνθρωπος που κάνει συνεχώς χιούμορ αποκτά επίσης μια ιδιαίτερη κοινωνική θέση. Ελέγχει τον ρυθμό της συζήτησης. Προκαλεί γέλιο. Διαμορφώνει την ενέργεια της ομάδας. Και το γέλιο είναι μια πολύ ισχυρή μορφή κοινωνικής επιβράβευσης.
Οι κοινωνικοί ψυχολόγοι γνωρίζουν εδώ και χρόνια ότι οι ομάδες ανταμείβουν εκείνους που δημιουργούν συνοχή και το χιούμορ ενώνει τους ανθρώπους. Όμως υπάρχει μια διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στο «γελάμε μαζί» και στο «γελάμε με κάποιον».
Γιατί όταν το γέλιο μιας ομάδας βασίζεται συστηματικά στην έκθεση ενός ανθρώπου, δημιουργείται μια άτυπη ιεραρχία. Κάποιος αποκτά δύναμη μέσα από τη δυνατότητά του να εκθέτει και κάποιος άλλος μαθαίνει σταδιακά να σωπαίνει.
Γιατί γελάμε ακόμη κι όταν κάτι μέσα μας μαζεύεται
Ίσως το πιο παράξενο στοιχείο στις ανθρώπινες σχέσεις είναι ότι οι άνθρωποι συχνά γελούν ακριβώς τη στιγμή που νιώθουν εκτεθειμένοι. Αυτό συμβαίνει γιατί το γέλιο πέρα από έκφραση χαράς είναι και εργαλείο κοινωνικής προσαρμογής.
Ένας άνθρωπος που βρίσκεται μέσα σε μια παρέα αξιολογεί ασυνείδητα συνεχώς την κοινωνική του ασφάλεια. Θέλει να ανήκει. Θέλει να παραμείνει αποδεκτός. Θέλει να αποφύγει την εικόνα του «υπερβολικού», του «δύσκολου», του ανθρώπου που «δεν αντέχει την πλάκα». Και έτσι, πολλές φορές γελά. Μπορεί το αστείο να τον πείραξε, αλλά η κοινωνική αποδοχή μοιάζει εκείνη τη στιγμή σημαντικότερη από την εσωτερική του αντίδραση.
Αυτό είναι κάτι που συμβαίνει ιδιαίτερα στις στενές φιλίες. Οι φίλοι γνωρίζουν ο ένας τις ευαισθησίες του άλλου. Ξέρουν ποιο σημείο αγγίζει ανασφάλειες, ποια εμπειρία πονά ακόμη, ποιο θέμα κουβαλά ντροπή. Γι’ αυτό ορισμένα αστεία μοιάζουν τόσο ακριβή. Δεν είναι τυχαία. Είναι βασισμένα στην οικειότητα. Και η οικειότητα είναι δύναμη.
Οι ψυχοθεραπευτές συχνά παρατηρούν ότι οι άνθρωποι θυμούνται επί χρόνια μικρές φράσεις που ειπώθηκαν σε παρέες. Όχι επειδή ήταν ακραία σκληρές, αλλά επειδή ειπώθηκαν μπροστά σε ανθρώπους από τους οποίους επιθυμούσαν αγάπη και αναγνώριση. Η ανθρώπινη αυτοεκτίμηση διαμορφώνεται σε μεγάλο βαθμό μέσα από μικρές κοινωνικές αντανακλάσεις.
Πολλοί άνθρωποι δεν πληγώνονται τόσο από το ίδιο το αστείο όσο από την αίσθηση ότι η αμηχανία τους έγινε μέρος της διασκέδασης των άλλων.
Οι ρόλοι που δημιουργούνται σιωπηλά μέσα στις παρέες
Κάθε κοινωνική ομάδα, δημιουργεί ρόλους. Υπάρχει «ο αστείος», «ο σοβαρός», «ο ευαίσθητος», «ο χαμένος», «ο αφηρημένος», «ο γκρινιάρης».
Στην αρχή, αυτές οι ταυτότητες μοιάζουν αθώες. Είναι μικρές κοινωνικές συντομεύσεις που βοηθούν την ομάδα να οργανώσει τη δυναμική της. Με τον χρόνο όμως, οι ρόλοι αποκτούν βάθος. Οι άνθρωποι αρχίζουν να βλέπουν τον εαυτό τους μέσα από το βλέμμα της παρέας. Και τότε το χιούμορ παύει να είναι απλώς χιούμορ και γίνεται καθρέφτης ταυτότητας.
Αν μια παρέα αντιμετωπίζει συνεχώς κάποιον σαν «τον αδύναμο κρίκο», υπάρχει μεγάλη πιθανότητα ο άνθρωπος αυτός να αρχίσει σταδιακά να συμπεριφέρεται έτσι ακόμη περισσότερο. Οι ομάδες επηρεάζουν βαθιά την εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας.
Ο Malcolm Gladwell είχε γράψει κάποτε ότι οι άνθρωποι είναι πολύ πιο ευαίσθητοι στα κοινωνικά περιβάλλοντα απ’ όσο πιστεύουν. Μικρές επαναλαμβανόμενες εμπειρίες διαμορφώνουν συμπεριφορές, αντιδράσεις και τελικά ταυτότητες. Και ίσως αυτό να εξηγεί γιατί ορισμένες παρέες σε κάνουν να αισθάνεσαι μεγαλύτερος, ενώ άλλες σε μικραίνουν.
Πώς καταλαβαίνεις ότι ένα αστείο δεν είναι πια αστείο
Το δύσκολο με το επιθετικό χιούμορ είναι ότι δεν μετριέται εύκολα από τις λέξεις. Το ίδιο ακριβώς αστείο μπορεί να ακουστεί τρυφερό σε μία σχέση και σκληρό σε μία άλλη. Η πραγματική διαφορά βρίσκεται στο συναίσθημα που αφήνει πίσω του.
Το συνδετικό χιούμορ δημιουργεί ανακούφιση. Οι άνθρωποι νιώθουν πιο κοντά μετά το γέλιο. Υπάρχει χώρος. Ασφάλεια. Αμοιβαιότητα. Κανείς δεν χρειάζεται να προστατεύεται.
Αντίθετα, το επιθετικό χιούμορ αφήνει ένταση. Ο αποδέκτης νιώθει ότι παρατηρήθηκε περισσότερο απ’ όσο θα ήθελε. Ότι εκτέθηκε μπροστά στους άλλους. Ότι έπρεπε να γελάσει για να μη δείξει ότι ενοχλήθηκε.
Στις υγιείς φιλίες, το χιούμορ κάνει τους ανθρώπους να αισθάνονται πιο ελεύθεροι.
Στις σχέσεις με κρυφή επιθετικότητα, το χιούμορ κάνει τους ανθρώπους πιο προσεκτικούς.
Αρχίζουν να σκέφτονται πριν μιλήσουν. Να φιλτράρουν πλευρές του εαυτού τους. Να προετοιμάζονται ασυνείδητα για το επόμενο σχόλιο. Και αυτό έχει ψυχολογικό κόστος. Γιατί οι άνθρωποι δεν χαλαρώνουν πραγματικά εκεί όπου νιώθουν ότι πρέπει συνεχώς να αυτοπροστατεύονται.
Το χιούμορ είναι όμορφο όταν δημιουργεί οικειότητα. Γίνεται επικίνδυνο όταν χρησιμοποιείται για να εκθέσει τις ευαισθησίες του άλλου, όταν καθιστά ένα άτομο από μέλος της παρέας σε θέμα της παρέας.
Τελικά, οι πιο όμορφες φιλίες είναι εκείνες όπου μπορείς να γελάς πολύ χωρίς να αισθάνεσαι ότι πρέπει συνεχώς να προστατεύεσαι.
Κι ας μην ξεχνάμε ότι, το χιούμορ φανερώνει συχνά πράγματα που η ειλικρίνεια φοβάται να πει.
Πηγές έμπνευσης
• Martin, R. A. (2007). The Psychology of Humor: An Integrative Approach. Elsevier Academic Press.
• Freud, S. (1960). Jokes and Their Relation to the Unconscious. W. W. Norton & Company.
• Crick, N. R., & Grotpeter, J. K. (1995). Relational Aggression, Gender, and Social-Psychological Adjustment. Child Development, 66(3), 710–722.
• Brown, B. (2012). Daring Greatly. Gotham Books.
• Gladwell, M. (2000). The Tipping Point: How Little Things Can Make a Big Difference. Little, Brown and Company.
• Romero, E. J., & Cruthirds, K. W. (2006). The Use of Humor in the Workplace. Academy of Management Perspectives, 20(2), 58–69.
